Từ ghép là kiểu từ phức gặp nhiều nhất trong tiếng Việt: nhà cửa, quần áo, xe đạp, học sinh. Lớp 4–5 chia từ ghép thành “tổng hợp” và “phân loại”, lớp 6–7 lại gọi là “đẳng lập” và “chính phụ”, nên nhiều bạn tưởng đó là bốn loại khác nhau. Bài này giải thích từ ghép là gì, có mấy loại, cách nhận biết và phân biệt với từ láy, kèm bài tập có đáp án. Xem thêm các bài trong mục kiến thức cấu tạo từ.
✅ Từ ghép là từ phức được tạo ra bằng cách ghép những tiếng có nghĩa lại với nhau; các tiếng gắn với nhau bằng nghĩa. VD: nhà cửa, quần áo, xe đạp, hoa hồng.
Phân loại: lớp 4–5 chia ghép tổng hợp (nghĩa chung: quần áo) và ghép phân loại (chỉ một loại: xe đạp); lớp 6–7 gọi là đẳng lập và chính phụ. Hai cách gọi, một cách chia.
💡 Mẹo nhớ: hỏi “xe gì?”, “hoa gì?” mà tiếng sau trả lời được (xe đạp, hoa hồng) → ghép chính phụ; hai tiếng ngang hàng, chỉ chung (quần áo, nhà cửa) → ghép đẳng lập.
Từ ghép là gì?
Từ có hai tiếng trở lên gọi là từ phức. Có hai cách chính để tạo từ phức: ghép những tiếng có nghĩa lại với nhau (từ ghép), hoặc phối hợp những tiếng giống nhau về âm (từ láy).
Vậy từ ghép là từ phức mà các tiếng gắn với nhau bằng nghĩa. Mỗi tiếng thường có nghĩa riêng và cùng góp vào nghĩa chung của cả từ. Ví dụ:
- Nhà cửa = nhà + cửa → chỉ chung nơi ở.
- Xe đạp = xe + đạp → một loại xe chạy bằng sức đạp chân.
Khác với từ láy, từ ghép không cần các tiếng giống nhau về âm. Nếu hai tiếng tình cờ trùng âm đầu mà đều có nghĩa (tươi tốt, mặt mũi), thì vẫn là từ ghép.
Từ ghép có mấy loại?
Từ ghép có hai loại. Sách lớp 4–5 và lớp 6–7 gọi tên khác nhau, nhưng chia giống nhau:
| Lớp 4–5 | Lớp 6–7 | Đặc điểm | Nghĩa của cả từ | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| Ghép tổng hợp | Ghép đẳng lập | Hai tiếng ngang hàng, không phân tiếng chính, tiếng phụ | Khái quát hơn từng tiếng (hợp nghĩa) | quần áo, nhà cửa, cây cỏ, suy nghĩ |
| Ghép phân loại | Ghép chính phụ | Có tiếng chính và tiếng phụ; tiếng chính thường đứng trước | Hẹp hơn tiếng chính (phân nghĩa) | xe đạp, bà ngoại, hoa hồng, xanh ngắt |
Trong bài tập Ngữ văn 7 về từ ghép, đáp án xếp lâu đời, xanh ngắt, nhà máy, nhà ăn, cười nụ vào ghép chính phụ, và suy nghĩ, chài lưới, cây cỏ, ẩm ướt, đầu đuôi vào ghép đẳng lập. Đây là những ví dụ tốt để so sánh.
Hai loại này được giải thích chi tiết, kèm mẹo phân biệt, trong bài từ ghép đẳng lập và chính phụ và bài từ ghép tổng hợp và phân loại.
Cách nhận biết từ ghép
- Bước 1 – Tách nghĩa: đọc riêng từng tiếng. Nếu các tiếng đều có nghĩa và cùng góp vào nghĩa chung (nhà cửa, học hành, giúp đỡ) → từ ghép.
- Bước 2 – Đừng để trùng âm đánh lừa: tươi tốt, mặt mũi, mệt mỏi, máu mủ cùng âm đầu nhưng đều là từ ghép, vì hai tiếng có nghĩa (đáp án bài tập Ngữ văn 7).
- Bước 3 – Tiếng mờ nghĩa mà không lặp âm → vẫn là ghép: trong xe cộ, chợ búa, tiếng sau ít dùng riêng hoặc đã mờ nghĩa, nhưng hai tiếng không lặp âm nên không thể là từ láy.
- Bước 4 – Chọn loại: đặt câu hỏi với tiếng đầu: xe gì? – xe đạp → chính phụ. Hai tiếng ngang hàng, có khi đảo được (quần áo – áo quần) → đẳng lập.
Từ ghép Hán Việt
Nhiều từ ghép có gốc Hán, đọc theo âm Hán Việt: học sinh, giáo viên, thiên nhiên, tự nhiên, hồn nhiên, mơ hồ. Các tiếng Hán Việt (học, sinh, thiên, nhiên) đều có nghĩa, nên những từ này là từ ghép. Có khi chúng trông giống từ láy, như giản dị, cần mẫn, nhưng thực tế mỗi tiếng đều có nghĩa riêng.
Mẹo: gặp từ hai tiếng mà không lặp âm gì, lại nghe “trang trọng” (hồn nhiên, mơ hồ, thiên nhiên), hãy nghĩ tới từ ghép Hán Việt.
Ví dụ từ ghép thường gặp
Ghép đẳng lập (tổng hợp):
- Chỉ người, vật nói chung: ông bà, họ hàng, bạn bè, nhà cửa, quần áo, làng xóm, núi non, sông núi.
- Chỉ hoạt động: học tập, học hỏi, giúp đỡ, che chở, chạy nhảy, đi lại, buôn bán.
- Chỉ đặc điểm: tươi tốt, xinh tươi, mệt mỏi, ngây thơ, vững chắc, giản dị, thân thiết.
Ghép chính phụ (phân loại):
- Chỉ sự vật: xe đạp, xe máy, nhà máy, hoa hồng, học sinh, nước mắt.
- Chỉ màu sắc, mùi vị: xanh ngắt, xanh biếc, trắng tinh, đỏ thắm, ngọt lịm, thơm phức.
- Chỉ cảm giác: nóng hổi, lạnh buốt, buồn thiu.
Mỗi từ trên đều có bài riêng trên trang, giải thích vì sao là từ ghép, ghép kiểu gì, thuộc từ loại gì.
Phân biệt từ ghép và từ láy
| Tiêu chí | Từ ghép | Từ láy |
|---|---|---|
| Các tiếng gắn với nhau bằng | Nghĩa | Âm (âm đầu, vần, cả tiếng) |
| Nghĩa từng tiếng | Thường đều có nghĩa | Thường chỉ một tiếng có nghĩa (hoặc không tiếng nào) |
| Ví dụ trùng âm | tươi tốt, mặt mũi (ghép) | vui vẻ, khéo léo (láy) |
Còn những từ nằm ở ranh giới như cây cối, đất đai, máy móc thì sách và tài liệu xếp khác nhau. Mỗi từ ấy có bài riêng nêu cả hai cách xếp. Bài phân biệt từ láy và từ ghép có thêm mẹo và bài tập.
Mẹo 1 – Tách nghĩa: các tiếng đều có nghĩa và cùng góp nghĩa → từ ghép, dù trùng âm đầu.
Mẹo 2 – Hỏi “xe gì?”, “hoa gì?”: tiếng sau trả lời được → ghép chính phụ; hai tiếng ngang hàng, chỉ chung → ghép đẳng lập.
Mẹo 3 – Hai cách gọi, một cách chia: tổng hợp = đẳng lập, phân loại = chính phụ.
Bài tập: Từ ghép đẳng lập hay chính phụ?
- Quần áo
- Xe đạp
- Cây cỏ
- Xanh ngắt
- Tươi tốt
Xem đáp án
- Đẳng lập (tổng hợp): hai tiếng ngang hàng, chỉ chung đồ mặc.
- Chính phụ (phân loại): xe gì? – xe đạp.
- Đẳng lập: đáp án bài tập Ngữ văn 7 xếp cây cỏ vào ghép đẳng lập.
- Chính phụ: “xanh” là tiếng chính, “ngắt” bổ sung (xanh đậm, thuần một màu); đáp án Ngữ văn 7 cũng xếp như vậy.
- Đẳng lập: “tươi” và “tốt” đều có nghĩa, ngang hàng. Câu này dễ lừa vì hai tiếng cùng âm đầu t, dễ bị tưởng là từ láy.
Câu hỏi thường gặp
Từ ghép là gì lớp 5?
Từ ghép là từ phức được tạo ra bằng cách ghép những tiếng có nghĩa lại với nhau. Lớp 4–5 chia từ ghép thành hai loại: ghép tổng hợp (quần áo) và ghép phân loại (xe đạp).
Từ ghép là gì lớp 6?
Ở lớp 6, từ ghép là từ phức được tạo ra bằng cách ghép các tiếng có quan hệ với nhau về nghĩa. Lớp 6–7 chia thành ghép đẳng lập và ghép chính phụ.
Từ ghép tổng hợp và từ ghép đẳng lập có giống nhau không?
Giống nhau. Đó là hai tên gọi của cùng một loại: lớp 4–5 gọi là tổng hợp, lớp 6–7 gọi là đẳng lập. Tương tự, ghép phân loại chính là ghép chính phụ.
Hai tiếng cùng âm đầu có phải từ láy không?
Chưa chắc. Nếu cả hai tiếng đều có nghĩa và cùng góp nghĩa (tươi tốt, mặt mũi, học hỏi), thì đó là từ ghép.
