“Bồ hóng” có hai tiếng, vậy là từ phức; nhưng tách ra thì “bồ” và “hóng” chẳng liên quan gì đến muội khói. Những từ như vậy được sách ngôn ngữ học gọi là từ đơn đa âm tiết. Bài này giải thích từ đơn đa âm tiết là gì, gồm những nhóm nào, khác từ láy ra sao và làm bài ở trường nên trả lời thế nào. Xem thêm các bài trong mục kiến thức cấu tạo từ.
✅ Từ đơn đa âm tiết (từ đơn nhiều âm tiết) là từ có hai tiếng trở lên nhưng các tiếng không tách nghĩa được: không tiếng nào mang nghĩa của cả từ, giữa chúng cũng không có quan hệ ghép. VD: bồ hóng, bù nhìn, mồ hôi, cà phê, ô tô.
⚠️ Đây là cách gọi của sách ngôn ngữ học. Theo định nghĩa ở trường (từ đơn có một tiếng, từ phức có hai tiếng trở lên), những từ này là từ phức.
💡 Mẹo nhớ: làm bài ở trường thì đếm tiếng (hai tiếng → từ phức); hiểu sâu hơn thì gọi là từ đơn đa âm tiết, vì cả từ chỉ là một “khối nghĩa” không chia nhỏ được.
Từ đơn đa âm tiết là gì?
Ở trường, các bạn học định nghĩa dựa vào số tiếng: từ có một tiếng là từ đơn, từ có hai tiếng trở lên là từ phức. Sách ngôn ngữ học xét thêm một điều: các tiếng có tách ra thành những phần có nghĩa được không.
Với nhà cửa, ta tách được “nhà” + “cửa”, mỗi phần đều có nghĩa, nên đó là từ ghép. Với vui vẻ, có tiếng gốc “vui” và tiếng láy “vẻ”, nên đó là từ láy. Nhưng với bù nhìn, không tách được phần nào mang nghĩa “hình nộm đuổi chim”: cả hai tiếng chỉ có nghĩa khi đi liền nhau. Từ như vậy chỉ gồm một phần có nghĩa, nên được gọi là từ đơn, dù có nhiều âm tiết (nhiều tiếng).
Từ đơn đa âm tiết gồm những nhóm nào?
| Nhóm | Ví dụ | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Từ thuần Việt không tách nghĩa được | bồ hóng, bù nhìn, mồ hôi, tắc kè, bồ kết | Tiếng tách ra không có nghĩa, hoặc có nghĩa khác hẳn; không lặp âm |
| Từ mượn tiếng nước ngoài | cà phê, ô tô, xà phòng, ti vi, ra-đi-ô | Ghi lại cách đọc từ gốc (café, auto, savon, TV) |
| Từ có hình thức giống từ láy nhưng không có tiếng gốc | chuồn chuồn, châu chấu, thằn lằn, chôm chôm, đu đủ | Có lặp âm, nhưng không tiếng nào chỉ con vật, loại quả |
Nhóm thứ ba là nhóm giáp ranh. Có tài liệu xếp chúng vào từ láy (vì có quan hệ âm), có tài liệu xếp vào từ đơn đa âm tiết (vì không có tiếng gốc mang nghĩa). Mỗi từ trong bảng đều có bài riêng nêu các cách xếp, như cà phê, thằn lằn, mồ hôi.
Từ đơn đa âm tiết khác từ láy thế nào?
| Tiêu chí | Từ láy | Từ đơn đa âm tiết |
|---|---|---|
| Có tiếng gốc mang nghĩa không? | Thường có (vui trong vui vẻ, xanh trong xanh xanh) | Không có |
| Các tiếng giống nhau về âm? | Bắt buộc | Không bắt buộc (bồ hóng, cà phê không lặp âm) |
| Ví dụ | vui vẻ, đo đỏ, khéo léo | bồ hóng, cà phê, ô tô |
Mẹo: nếu hai tiếng không lặp âm mà cũng không tách nghĩa được (bồ hóng, mồ hôi, cà phê), thì chắc chắn không phải từ láy hay từ ghép. Nếu hai tiếng lặp âm nhưng không có tiếng gốc (chuồn chuồn, thằn lằn), thì đó là trường hợp các sách xếp khác nhau. Xem thêm bài chuồn chuồn để thấy cả hai cách xếp.
Làm bài ở trường nên trả lời thế nào?
Khi đề hỏi “từ đơn hay từ phức”, hãy đếm tiếng: bồ hóng, cà phê, chuồn chuồn đều có hai tiếng → từ phức.
Khi đề hỏi “từ ghép hay từ láy”, với những từ như bồ hóng, bù nhìn, cà phê, hãy trả lời: không phải từ ghép, cũng không phải từ láy; ở trường xếp là từ phức, sách ngôn ngữ học gọi là từ đơn đa âm tiết. Tài liệu bồi dưỡng Tiếng Việt 4 nâng cao cũng lưu ý: những từ không có quan hệ về âm và về nghĩa (tắc kè, bồ hóng, bù nhìn, mồ hôi) và từ mượn (cà phê, xà phòng) không nên đưa vào bài tập phân loại ghép, láy ở tiểu học.
Nếu thầy cô lớp mình dạy theo một cách cụ thể, hãy làm theo cách ấy.
Ví dụ từ đơn đa âm tiết
- Con vật: tắc kè, ễnh ương, thằn lằn, chuồn chuồn, châu chấu.
- Cây, quả: bồ kết, chôm chôm, đu đủ.
- Đồ vật, sự vật: bù nhìn, bồ hóng, mồ hôi.
- Từ mượn: cà phê, ô tô, xà phòng, ti vi, ra-đi-ô, pi-a-nô.
Mẹo 1 – Làm bài ở trường: đếm tiếng; bồ hóng, cà phê có hai tiếng → từ phức.
Mẹo 2 – Không tách nghĩa, không lặp âm: không phải ghép, cũng không phải láy (bồ hóng, mồ hôi, cà phê).
Mẹo 3 – Lặp âm mà không có tiếng gốc: chuồn chuồn, thằn lằn → các sách xếp khác nhau.
Bài tập: Từ nào là từ đơn đa âm tiết?
- Trong các từ bồ hóng, nhà cửa, vui vẻ, từ nào là từ đơn đa âm tiết?
- Cà phê có phải từ ghép không?
- Theo định nghĩa ở trường, bù nhìn là từ đơn hay từ phức?
- Mồ hôi có phải từ láy không?
- Xe đạp có phải từ đơn đa âm tiết không?
Xem đáp án
- Bồ hóng: hai tiếng không tách nghĩa được. Nhà cửa là từ ghép, vui vẻ là từ láy.
- Không. Cà phê là từ mượn tiếng Pháp (café); “cà” và “phê” không có nghĩa riêng, nên sách ngôn ngữ học gọi là từ đơn đa âm tiết.
- Từ phức: có hai tiếng.
- Không. Hai tiếng không lặp âm (m – h, ô – ôi), và không tiếng nào mang nghĩa “mồ hôi”.
- Không. Xe đạp tách được: “xe” là tiếng chính, “đạp” chỉ loại xe, nên là từ ghép chính phụ. Câu này dễ lừa vì xe đạp cũng là tên một đồ vật quen thuộc như ô tô, nhưng các tiếng của nó đều có nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Từ đơn đa âm tiết là gì?
Là từ có hai tiếng trở lên nhưng các tiếng không tách nghĩa được, như bồ hóng, bù nhìn, cà phê, ô tô.
Từ đơn đa âm tiết có phải từ phức không?
Theo định nghĩa ở trường (đếm tiếng), những từ này là từ phức. Sách ngôn ngữ học thì gọi là từ đơn đa âm tiết, vì chỉ có một phần mang nghĩa.
Từ đơn đa âm tiết và từ láy khác nhau thế nào?
Từ láy có các tiếng lặp âm và thường có tiếng gốc mang nghĩa (vui vẻ). Từ đơn đa âm tiết không có tiếng gốc, nhiều từ còn không lặp âm (bồ hóng, cà phê).
Ví dụ từ đơn đa âm tiết?
Bồ hóng, bù nhìn, mồ hôi, tắc kè, ễnh ương, cà phê, ô tô, xà phòng.
