“Sau buổi lao động, ai cũng mệt mỏi” là câu văn rất quen thuộc. Hai tiếng “mệt” và “mỏi” cùng âm đầu m, đọc lên giống từ láy, nên đây là một trong những từ học sinh xếp nhầm nhiều nhất. Từ này còn có cách nói đảo là “mỏi mệt”. Bài này giải thích cả hai, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Mệt mỏi là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “mệt” và “mỏi” đều có nghĩa. Đảo lại “mỏi mệt” cũng đúng, cũng là từ ghép. ❌ Không phải từ láy, dù hai tiếng cùng âm đầu m.
Từ loại: tính từ, chỉ trạng thái. VD: Sau buổi lao động, ai cũng mệt mỏi.
💡 Mẹo nhớ: trùng âm đầu M, nhưng “mệt” và “mỏi” đều có nghĩa → từ ghép. Đảo lại “mỏi mệt” cũng đúng.
Vì sao “mệt mỏi” là từ ghép?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Mệt | Mỏi |
|---|---|---|
| Âm đầu | m | m |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: thấy kiệt sức, cần nghỉ (em mệt quá) | Có: tay chân rã rời sau khi dùng sức (mỏi chân, mỏi mắt) |
| Góp nghĩa vào “mệt mỏi”? | ✅ Có | ✅ Có |
Hai tiếng giống nhau ở âm đầu m, nhưng cả hai đều có nghĩa riêng: “mệt” là thấy kiệt sức, cần nghỉ ngơi; “mỏi” là tay chân, mắt rã rời sau khi dùng nhiều. Thử nói riêng từng tiếng: “em mệt quá”, “em mỏi chân quá”, câu nào cũng có nghĩa. Ghép lại, mệt mỏi là vừa mệt vừa mỏi, cơ thể thấy rã rời. Cả hai tiếng đều góp nghĩa, nên đây là từ ghép; việc trùng âm đầu chỉ là tình cờ.
Hai tiếng ngang hàng, cùng tạo nên nghĩa chung, nên đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
Ở từ này, hai tiếng còn đổi chỗ cho nhau được mà nghĩa vẫn gần như giữ nguyên (mệt mỏi – mỏi mệt), vì hai tiếng ngang hàng, cùng mang nghĩa. Cùng kiểu “trùng âm đầu mà vẫn là từ ghép” với mệt mỏi có mong muốn (m), tươi tốt (t).
“Mệt mỏi” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Mệt mỏi nghĩa là mệt và mỏi, cơ thể thấy rã rời, không còn muốn hoạt động nữa. Nghĩa rộng ra, từ này còn tả tinh thần chán nản, uể oải (cảm thấy mệt mỏi vì chờ đợi). “Mỏi mệt” cùng nghĩa, hay gặp trong văn viết, thơ ca hơn (bước chân mỏi mệt).
Về từ loại, “mệt mỏi” là tính từ, chỉ trạng thái: thêm “rất”, “quá” phía trước vẫn nghe xuôi (rất mệt mỏi). Nó cũng có thể dùng như danh từ khi đứng sau “sự”, “nỗi” (xua tan mọi mệt mỏi). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm (trạng thái).
- Cụm từ hay gặp: cảm thấy mệt mỏi, vẻ mặt mệt mỏi, mệt mỏi rã rời, xua tan mệt mỏi, bước chân mỏi mệt.
- Gần nghĩa: mệt nhọc, rã rời, uể oải, mỏi mệt.
- Trái nghĩa: sảng khoái, hăng hái, tỉnh táo.
Đặt câu với “mệt mỏi”
- Sau buổi lao động, ai cũng mệt mỏi.
- Chạy suốt buổi sáng, đôi chân em mệt mỏi rã rời.
- Một giấc ngủ ngon giúp xua tan mọi mệt mỏi.
- Bố đi làm về muộn, gương mặt mỏi mệt nhưng vẫn mỉm cười với con.
- Chờ mãi không đến lượt, cả nhóm bắt đầu thấy mệt mỏi.
Câu 1, 2 và 4 nói về cơ thể mệt (câu 4 dùng cách nói đảo “mỏi mệt”); câu 3 dùng như danh từ (mọi mệt mỏi); câu 5 nói về tinh thần chán nản.
Mẹo phân biệt từ ghép trùng âm đầu với từ láy
| Từ | Tiếng thứ hai đứng riêng | Xếp loại |
|---|---|---|
| mệt mỏi | có nghĩa: mỏi chân, mỏi tay | Từ ghép đẳng lập |
| mong muốn | có nghĩa: muốn | Từ ghép đẳng lập |
| mênh mông | không tiếng nào có nghĩa riêng | Từ láy âm đầu |
| mơ màng | “màng” không góp nghĩa “mơ” | Từ láy âm đầu |
Bốn từ đều lặp âm đầu m. Cách phân biệt là thử từng tiếng: mệt mỏi, mong muốn có hai tiếng đều mang nghĩa nên là từ ghép; mênh mông, mơ màng có tiếng chỉ lặp âm nên là từ láy.
Mẹo 1 – Thấy trùng âm đầu, đừng vội kết luận là từ láy: tách từng tiếng, nếu cả hai đều có nghĩa thì là từ ghép (mệt mỏi, mong muốn).
Mẹo 2 – Thử nói riêng từng tiếng: “em mệt”, “em mỏi chân” đều có nghĩa → từ ghép.
Mẹo 3 – Đổi chỗ được: mệt mỏi – mỏi mệt đều đúng và cùng nghĩa, vì hai tiếng ngang hàng.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Sau buổi lao động, ai cũng mệt mỏi.
- Bước chân bà mỏi mệt trên con đường về làng.
- Cánh đồng lúa rộng mênh mông.
- Sau buổi làm đồng, bố mệt nhọc ngồi nghỉ bên hiên.
- Em mong muốn được đi thăm Hà Nội.
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập: “mệt” và “mỏi” đều có nghĩa, dù cùng âm đầu m.
- Từ ghép đẳng lập: đảo lại từ “mệt mỏi”, hai tiếng vẫn đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu: hai tiếng lặp âm m, không tiếng nào có nghĩa riêng.
- Từ ghép đẳng lập: “mệt” và “nhọc” đều có nghĩa.
- Từ ghép đẳng lập: “mong” và “muốn” đều có nghĩa, dù cùng âm đầu m. Câu này dễ nhầm vì trùng âm đầu như một từ láy.
Câu hỏi thường gặp
Mệt mỏi là từ ghép gì?
Mệt mỏi là từ ghép đẳng lập: hai tiếng ngang hàng, cùng có nghĩa. Lớp 4–5 gọi đây là từ ghép tổng hợp.
Mệt mỏi có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng cùng âm đầu m, nhưng cả “mệt” và “mỏi” đều có nghĩa, nên đây là từ ghép.
Mỏi mệt là từ láy hay từ ghép?
Mỏi mệt cũng là từ ghép đẳng lập: chỉ là mệt mỏi đảo trật tự, hai tiếng vẫn đều có nghĩa.
Mệt mỏi là từ loại gì?
Mệt mỏi là tính từ, chỉ trạng thái rã rời, cần nghỉ ngơi. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm (trạng thái).
