“Mặt hồ xanh biếc” là hình ảnh rất hay gặp trong bài văn tả cảnh. Khi làm bài tập, nhiều bạn phân vân “xanh biếc” là từ láy hay từ ghép, vì nó nghe êm như xanh xanh, xanh xao. Bài này tách từng tiếng để trả lời, kèm cách phân biệt với các từ chỉ màu xanh khác, giống các bài trong mục từ ghép.
✅ Xanh biếc là từ ghép, cụ thể là từ ghép chính phụ (lớp 4–5 gọi là từ ghép phân loại): “xanh” là tiếng chính, “biếc” bổ sung nghĩa (xanh trong, ánh lên). ❌ Không phải từ láy.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (màu sắc). VD: Mặt hồ xanh biếc.
💡 Mẹo nhớ: “xanh” là tiếng chính, “biếc” bổ sung nghĩa cho “xanh” → từ ghép chính phụ.
Vì sao “xanh biếc” là từ ghép?
Bước 1 – Từ láy hay từ ghép? Tách hai tiếng ra:
| Tiêu chí | Xanh | Biếc |
|---|---|---|
| Âm đầu, vần | x + anh | b + iêc |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: màu của lá cây, bầu trời | Có: xanh trong, ánh lên (mắt biếc, biếc xanh) |
| Vai trò trong từ | tiếng chính | bổ sung nghĩa: xanh trong, tươi |
Hai tiếng không lặp âm: khác âm đầu (x – b), khác vần (anh – iêc). Cả hai đều có nghĩa riêng: “xanh” là tên màu, “biếc” là màu xanh trong, ánh lên, như trong “mắt biếc” (đôi mắt trong, đẹp). Không lặp âm và đều có nghĩa, nên xanh biếc là từ ghép, không thể là từ láy.
Bước 2 – Ghép kiểu gì? “Xanh” là tiếng chính, “biếc” đứng sau cho biết đó là kiểu xanh nào: xanh đậm mà trong, tươi. Xanh biếc là “một kiểu xanh”, nên đây là từ ghép chính phụ (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép phân loại (cách gọi lớp 4–5).
Cùng kiểu “tiếng chính đứng trước, tiếng phụ làm rõ” với xanh biếc có xanh ngắt, xanh thẳm, và lạnh buốt (một kiểu lạnh).
“Xanh biếc” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Xanh biếc nghĩa là xanh đậm mà trong và tươi, như màu nước biển sâu, mặt hồ, bầu trời trong. Từ này mang sắc thái đẹp, gợi cảm, hay dùng trong văn thơ tả cảnh.
Về từ loại, “xanh biếc” là tính từ, chỉ màu sắc. Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: nước biển xanh biếc, mặt hồ xanh biếc, trời xanh biếc, đồi cỏ xanh biếc.
- Gần nghĩa: xanh thẳm, xanh trong, xanh ngắt.
- Khác nghĩa cần chú ý: xanh xao (nước da tái, thiếu máu) không phải màu đẹp như xanh biếc.
Về chính tả, “biếc” viết vần -c (biếc), không viết “biết” (hiểu biết). Nếu còn phân vân viết xanh biếc hay xanh biết, hãy nhớ: chữ chỉ màu là biếc.
Đặt câu với “xanh biếc”
- Mặt hồ xanh biếc.
- Nước biển ở đảo xanh biếc, nhìn thấy cả đáy cát.
- Bầu trời mùa thu xanh biếc, không một gợn mây.
- Hai bên đường là những đồi chè xanh biếc.
- Sau cơn mưa, cánh đồng lúa non xanh biếc một màu.
Ở cả năm câu, xanh biếc đều tả màu xanh đậm mà trong, tươi của cảnh vật.
Mẹo phân biệt các từ có tiếng “xanh”
| Từ | Tiếng còn lại | Xếp loại |
|---|---|---|
| xanh biếc | “biếc” có nghĩa: xanh trong, ánh lên | Ghép chính phụ (phân loại) |
| xanh ngắt | “ngắt” làm rõ: xanh đậm đều một màu | Ghép chính phụ (phân loại) |
| xanh xanh | lặp lại cả tiếng “xanh” | Từ láy toàn bộ |
| xanh xao | “xao” chỉ lặp âm đầu x | Từ láy âm đầu |
Bốn từ đều có tiếng “xanh” nhưng chia hai nhóm: xanh biếc, xanh ngắt ghép “xanh” với một tiếng làm rõ kiểu xanh nên là từ ghép; xanh xanh, xanh xao có tiếng sau chỉ lặp âm nên là từ láy.
Mẹo 1 – Hỏi “một kiểu xanh không?”: xanh biếc là một kiểu xanh (xanh trong, tươi) → từ ghép chính phụ.
Mẹo 2 – Không lặp âm thì không phải từ láy: xanh – biếc khác cả âm đầu lẫn vần.
Mẹo 3 – Tiếng sau lặp âm “x” thì nghĩ đến láy: xanh xanh, xanh xao là từ láy; xanh biếc, xanh ngắt là từ ghép.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Mặt hồ xanh biếc.
- Bầu trời mùa hạ xanh ngắt.
- Đồi cỏ xanh xanh nối tiếp nhau.
- Ốm mấy hôm, da bạn ấy xanh xao.
- Trên cành, những chồi non xanh tươi.
Xem đáp án
- Từ ghép chính phụ: “xanh” là tiếng chính, “biếc” làm rõ: xanh trong, ánh lên.
- Từ ghép chính phụ: “xanh” là tiếng chính, “ngắt” làm rõ: xanh đậm đều một màu.
- Từ láy toàn bộ: lặp lại cả tiếng “xanh”.
- Từ láy âm đầu: “xanh” có nghĩa, “xao” chỉ lặp âm x.
- Từ ghép: “xanh” và “tươi” đều có nghĩa, không lặp âm.
Câu hỏi thường gặp
Xanh biếc là từ ghép gì?
Xanh biếc là từ ghép chính phụ: “xanh” là tiếng chính, “biếc” bổ sung nghĩa. Lớp 4–5 gọi đây là từ ghép phân loại.
Xanh biếc có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng khác âm đầu (x – b), khác vần (anh – iêc), và cả hai đều có nghĩa, nên xanh biếc là từ ghép.
Xanh biếc là từ loại gì?
Xanh biếc là tính từ, chỉ màu xanh đậm mà trong, tươi. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Xanh biếc và xanh ngắt khác nhau thế nào?
Cả hai là từ ghép chính phụ chỉ màu xanh đậm. Xanh biếc nhấn vào sự trong, tươi (mặt hồ xanh biếc); xanh ngắt nhấn vào màu xanh đậm, đều một màu trên diện rộng (trời xanh ngắt).
