“Đường sá thuận tiện cho việc đi lại” là câu văn hay gặp khi nói về giao thông. Trong bài tập, “đi lại” thường được hỏi: là từ ghép hay từ láy, và ghép kiểu gì? Từ này còn dễ lẫn với cụm “đi lại lần nữa”. Bài này trả lời từng bước, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Đi lại là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “đi” và “lại” (đến, quay về) đều có nghĩa, ghép lại chỉ việc đi nói chung. ❌ Không phải từ láy, vì hai tiếng không lặp âm.
Từ loại: động từ, chỉ hoạt động. VD: Đường sá thuận tiện cho việc đi lại.
💡 Mẹo nhớ: “đi” và “lại” (đến, quay về) đều có nghĩa, ghép lại thành nghĩa chung → từ ghép đẳng lập.
Vì sao “đi lại” là từ ghép?
Bước 1 – Từ láy hay từ ghép? Tách hai tiếng ra:
| Tiêu chí | Đi | Lại |
|---|---|---|
| Âm đầu, vần | đ + i | l + ai |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: rời chỗ này sang chỗ khác (đi học) | Có: đến, quay về (lại nhà bà chơi) |
| Góp nghĩa vào “đi lại”? | ✅ Có | ✅ Có |
Hai tiếng không lặp âm: khác âm đầu (đ – l), khác vần (i – ai). Cả hai đều có nghĩa: “đi” là rời chỗ này đến chỗ khác, “lại” là đến, quay về (như trong “lại đây”, “lại nhà bà chơi”). Không lặp âm và đều có nghĩa, nên đi lại là từ ghép, không thể là từ láy.
Bước 2 – Ghép kiểu gì? Hai hướng ngược nhau, đi và lại, gộp vào thành một nghĩa chung: việc di chuyển qua lại nói chung, không chỉ riêng một lần đi nào. Hai tiếng ngang hàng, nghĩa của từ khái quát hơn từng tiếng, nên đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
Cùng kiểu ghép đẳng lập có tiếng “đi” với đi lại có đi đứng (đi và đứng). Còn đường sá là từ hay đi cùng đi lại: đường sá đi lại.
“Đi lại” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Đi lại có hai nghĩa. Nghĩa thường gặp: đi từ nơi này đến nơi khác nói chung (việc đi lại, đi lại khó khăn, đi lại tấp nập). Nghĩa thứ hai: qua lại thăm hỏi, có quan hệ với nhau (hai nhà vẫn đi lại với nhau).
Về từ loại, “đi lại” là động từ, chỉ hoạt động: có thể đặt sau “đang”, “hay”, “thường” (thường đi lại). Nó cũng hay đứng sau “việc”, “chuyện” (việc đi lại). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ hoạt động.
- Cụm từ hay gặp: việc đi lại, đi lại khó khăn, đi lại tấp nập, đi lại thuận tiện, đi lại với nhau.
- Gần nghĩa: qua lại, di chuyển, giao thông (nghĩa 1); thăm hỏi, qua lại (nghĩa 2).
Đặt câu với “đi lại”
- Đường sá thuận tiện cho việc đi lại.
- Ông bị đau chân nên đi lại rất khó khăn.
- Ngày Tết, người đi lại trên phố tấp nập.
- Hai gia đình đã đi lại với nhau nhiều năm.
- Mùa lũ, bà con trong xóm phải đi lại bằng thuyền.
Câu 1, 2, 3 và 5 dùng nghĩa di chuyển nói chung; câu 4 dùng nghĩa qua lại thăm hỏi, có quan hệ thân thiết.
Mẹo phân biệt từ ghép “đi lại” và cụm từ “đi lại”
| Câu | “Đi lại” là gì? | Giải thích |
|---|---|---|
| Đường sá thuận tiện cho việc đi lại. | Từ ghép đẳng lập | chỉ việc di chuyển nói chung |
| Hai nhà vẫn đi lại với nhau. | Từ ghép đẳng lập | chỉ việc qua lại thăm hỏi |
| Con đi lại cho thẳng hàng nào! | Cụm từ: “đi” + “lại” | “lại” nghĩa là lần nữa |
Khi “lại” mang nghĩa “lần nữa” (đi lại lần nữa, viết lại, làm lại), “đi lại” chỉ là hai từ đứng cạnh nhau, không phải một từ ghép. Cách thử: thay “lại” bằng “lần nữa”. “Con đi lần nữa cho thẳng hàng” vẫn đúng ý → đó là cụm từ. “Đường sá thuận tiện cho việc đi lần nữa” sai hẳn ý → đó là từ ghép.
Mẹo 1 – Không lặp âm thì không phải từ láy: đi – lại khác cả âm đầu (đ – l) lẫn vần (i – ai).
Mẹo 2 – Hai hướng gộp lại → đẳng lập: đi + lại, qua + lại, ra + vào đều chỉ chung việc di chuyển.
Mẹo 3 – “Lại” là “lần nữa” thì không phải từ ghép: “đi lại cho đúng” là đi thêm lần nữa, khác “việc đi lại”.
Bài tập: “Đi lại” trong câu nào là từ ghép?
- Đường sá thuận tiện cho việc đi lại.
- Bạn đi sai hàng rồi, đi lại đi!
- Ông bị đau chân nên đi lại khó khăn.
- Hai nhà vẫn thường đi lại thăm nhau.
- Cô giáo bảo em đi lại từ đầu bài múa.
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập: chỉ việc di chuyển nói chung.
- Không phải từ ghép: “đi lại” ở đây là đi thêm lần nữa.
- Từ ghép đẳng lập: chỉ việc di chuyển, đi đứng nói chung.
- Từ ghép đẳng lập: chỉ việc qua lại thăm hỏi.
- Không phải từ ghép: “đi lại từ đầu” là làm lại từ đầu, “lại” nghĩa là lần nữa. Câu này dễ lừa vì “đi lại” đứng liền nhau giống hệt từ ghép.
Câu hỏi thường gặp
Đi lại là từ ghép gì?
Đi lại là từ ghép đẳng lập: hai tiếng ngang hàng, cùng có nghĩa. Lớp 4–5 gọi đây là từ ghép tổng hợp.
Đi lại có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng khác âm đầu (đ – l) và khác vần (i – ai), nên đi lại là từ ghép.
Đi lại là từ loại gì?
Đi lại là động từ, chỉ hoạt động di chuyển hoặc qua lại thăm hỏi. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ hoạt động.
“Lại” trong đi lại nghĩa là gì?
Trong từ ghép đi lại, “lại” là đến, quay về (như “lại đây”). Nếu “lại” nghĩa là “lần nữa” (đi lại cho thẳng hàng) thì đó là cụm từ, không phải từ ghép.
