“Gió mùa đông lạnh buốt” là câu văn quen thuộc khi tả thời tiết. Trong bài tập, từ này hay được hỏi: lạnh buốt là từ ghép gì, đẳng lập hay chính phụ, tổng hợp hay phân loại? Có bạn còn phân vân nó có phải từ láy không. Bài này trả lời từng bước, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Lạnh buốt là từ ghép chính phụ (lớp 4–5 gọi là từ ghép phân loại): “lạnh” là tiếng chính, “buốt” bổ sung nghĩa (lạnh đến mức tê buốt). ❌ Không phải từ ghép đẳng lập, cũng không phải từ láy.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm. VD: Gió mùa đông lạnh buốt.
💡 Mẹo nhớ: “lạnh” là tiếng chính, “buốt” bổ sung nghĩa cho “lạnh” → từ ghép chính phụ.
Vì sao “lạnh buốt” là từ ghép chính phụ?
Bước 1 – Từ láy hay từ ghép? Tách hai tiếng ra:
| Tiêu chí | Lạnh | Buốt |
|---|---|---|
| Âm đầu, vần | l + anh | b + uôt |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: nhiệt độ thấp (trời lạnh) | Có: đau nhói, tê nhức (buốt răng, đau buốt) |
| Vai trò trong từ | tiếng chính | bổ sung nghĩa: lạnh đến tê buốt |
Hai tiếng không lặp âm: khác âm đầu (l – b), khác vần (anh – uôt). Cả hai lại đều có nghĩa riêng: “lạnh” là nhiệt độ thấp, “buốt” là cảm giác đau nhói, tê nhức. Vì vậy lạnh buốt là từ ghép, không thể là từ láy.
Bước 2 – Ghép kiểu gì? Ở đây “lạnh” là tiếng chính, “buốt” đứng sau làm rõ mức độ lạnh. Lạnh buốt là “một kiểu lạnh”: lạnh đến mức thấy buốt, tê da thịt. Vì vậy đây là từ ghép chính phụ (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép phân loại (cách gọi lớp 4–5).
Cùng kiểu “tiếng chính đứng trước, tiếng phụ làm rõ mức độ” với lạnh buốt có nóng bỏng (nóng đến mức như làm bỏng da) và xanh biếc (xanh trong, ánh lên).
“Lạnh buốt” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Lạnh buốt nghĩa là lạnh đến mức thấy buốt, đau, tê cả da thịt. Từ này hay dùng cho gió, nước, thời tiết mùa đông, hoặc cảm giác lạnh ở tay chân. Nghĩa bóng, nó còn tả cảm giác lạnh lẽo, đau đớn trong lòng (nỗi cô đơn lạnh buốt).
Về từ loại, “lạnh buốt” là tính từ: thêm “rất” phía trước vẫn nghe xuôi (rất lạnh buốt). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: gió lạnh buốt, nước lạnh buốt, trời lạnh buốt, tay chân lạnh buốt, cái lạnh buốt.
- Gần nghĩa: lạnh cóng, lạnh giá, rét buốt.
- Trái nghĩa: nóng bức, ấm áp, nóng bỏng.
Đặt câu với “lạnh buốt”
- Gió mùa đông lạnh buốt.
- Nước giếng sáng sớm lạnh buốt.
- Đi học về, tay em lạnh buốt vì quên mang găng.
- Những ngày rét đậm, mẹ dậy sớm nấu nồi nước ấm cho cả nhà đỡ lạnh buốt.
- Cái lạnh buốt của vùng núi khiến du khách phải mặc ba lớp áo.
Ở cả năm câu, lạnh buốt đều tả cái lạnh mạnh, như làm đau, tê da thịt. Câu 5 dùng “cái lạnh buốt” như một danh từ chỉ cảm giác.
Mẹo phân biệt các từ có tiếng “lạnh”
| Từ | Quan hệ hai tiếng | Xếp loại |
|---|---|---|
| lạnh buốt | “buốt” làm rõ mức độ lạnh | Ghép chính phụ (phân loại) |
| lạnh cóng | “cóng” làm rõ: lạnh đến tê cứng | Ghép chính phụ (phân loại) |
| lạnh nhạt | “lạnh” và “nhạt” ngang hàng | Ghép đẳng lập (tổng hợp) |
| lạnh lùng | “lùng” chỉ lặp âm đầu l | Từ láy âm đầu |
Lạnh buốt, lạnh cóng chỉ “một kiểu lạnh” nên là ghép chính phụ. Lạnh nhạt (thờ ơ, không tha thiết) ghép hai tiếng ngang hàng nên là ghép đẳng lập. Lạnh lùng thì tiếng sau không góp nghĩa, chỉ lặp âm l, nên là từ láy.
Mẹo 1 – Hỏi “một kiểu… không?”: lạnh buốt là một kiểu lạnh (lạnh đến buốt) → chính phụ; lạnh nhạt không phải một kiểu lạnh → đẳng lập.
Mẹo 2 – Tiếng chính đứng trước: trong lạnh buốt, nóng bỏng, xanh biếc, tiếng đầu là tiếng chính, tiếng sau làm rõ mức độ.
Mẹo 3 – Không lặp âm thì không phải từ láy: lạnh – buốt khác cả âm đầu lẫn vần → chắc chắn là từ ghép.
Bài tập: Từ nào là từ ghép đẳng lập, từ nào là từ ghép chính phụ?
- lạnh buốt
- lạnh nhạt
- nóng bỏng
- lạnh cóng
- nóng nực
Xem đáp án
- Chính phụ (phân loại): “lạnh” là tiếng chính, “buốt” làm rõ mức độ lạnh.
- Đẳng lập (tổng hợp): “lạnh” và “nhạt” ngang hàng, cùng chỉ thái độ thờ ơ.
- Chính phụ (phân loại): “nóng” là tiếng chính, “bỏng” làm rõ mức độ nóng.
- Chính phụ (phân loại): “lạnh” là tiếng chính, “cóng” làm rõ: lạnh đến tê cứng.
- Đẳng lập (tổng hợp): “nực” cũng có nghĩa nóng bức, hai tiếng ngang hàng. Câu này dễ nhầm vì trông giống nóng bỏng.
Câu hỏi thường gặp
Lạnh buốt là từ ghép gì?
Lạnh buốt là từ ghép chính phụ: “lạnh” là tiếng chính, “buốt” bổ sung nghĩa. Lớp 4–5 gọi đây là từ ghép phân loại.
Lạnh buốt có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng khác âm đầu (l – b), khác vần (anh – uôt), và cả hai đều có nghĩa, nên lạnh buốt là từ ghép.
Lạnh buốt là từ loại gì?
Lạnh buốt là tính từ, chỉ đặc điểm lạnh đến tê buốt. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Lạnh buốt và lạnh lùng khác nhau thế nào?
Lạnh buốt tả cái lạnh của thời tiết, của nước, là từ ghép chính phụ. Lạnh lùng tả thái độ thờ ơ, không tình cảm (ánh mắt lạnh lùng), là từ láy âm đầu.
