Hai tiếng “mặt” và “mũi” cùng âm đầu m, đọc liền lại nghe như một từ láy, nên “mặt mũi” là một trong những từ hay bị xếp nhầm. Thực ra chỉ cần nhớ đây là hai bộ phận trên khuôn mặt là ra đáp án. Cùng tách từng tiếng như các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Mặt mũi là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “mặt” và “mũi” đều có nghĩa. ❌ Không phải từ láy, dù hai tiếng cùng âm đầu m.
Từ loại: danh từ, chỉ sự vật (khuôn mặt nói chung). VD: Mặt mũi em bé lấm lem bùn đất.
💡 Mẹo nhớ: trùng âm đầu M, nhưng “mặt” có nghĩa, “mũi” có nghĩa → từ ghép, không phải từ láy.
Vì sao “mặt mũi” là từ ghép?
Tách hai tiếng ra, xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Mặt | Mũi |
|---|---|---|
| Âm đầu | m | m |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: phần trước của đầu (khuôn mặt) | Có: bộ phận để thở và ngửi |
| Góp nghĩa vào “mặt mũi”? | ✅ Có | ✅ Có |
Mặt và mũi là hai bộ phận có thật trên cơ thể; ghép lại, “mặt mũi” chỉ khuôn mặt nói chung, diện mạo của một người. Nghĩa của cả từ được ghép từ nghĩa hai tiếng, nên đây là từ ghép. Hai tiếng cùng âm đầu m chỉ là tình cờ.
Hai tiếng ngang hàng, không tiếng nào làm rõ cho tiếng nào, và nghĩa của cả từ khái quát hơn từng tiếng. Vì vậy đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
Cùng kiểu “trùng âm đầu mà vẫn là từ ghép” với mặt mũi có tươi tốt, học hỏi. Cùng kiểu “hai bộ phận cơ thể ghép lại” có tóc tai, chân tay, râu ria.
“Mặt mũi” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Mặt mũi nghĩa là khuôn mặt, diện mạo của một người, nói chung: mặt mũi sáng sủa, mặt mũi lấm lem. Trong khẩu ngữ, mặt mũi còn được dùng để nói về thể diện, danh dự: “không còn mặt mũi nào nhìn ai” nghĩa là xấu hổ đến mức không dám gặp mọi người.
Về từ loại, “mặt mũi” là danh từ, chỉ sự vật. Giống nhà cửa, đây là danh từ chỉ chung, nên ta không nói “một mặt mũi”; muốn đếm thì nói một khuôn mặt. Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, mặt mũi thuộc nhóm từ chỉ sự vật.
- Cụm từ hay gặp: mặt mũi sáng sủa, mặt mũi lấm lem, mặt mũi đỏ bừng, không còn mặt mũi nào.
- Gần nghĩa: mặt mày, khuôn mặt, diện mạo.
- Từ ghép cùng kiểu: tóc tai, chân tay, râu ria, mặt mày.
Đặt câu với “mặt mũi”
- Mặt mũi em bé lấm lem bùn đất.
- Cậu bé có mặt mũi sáng sủa, đôi mắt tinh nhanh.
- Đá bóng xong, mặt mũi đứa nào cũng đỏ bừng.
- Nghe tin vui, mặt mũi bà tươi hẳn lên.
- Làm sai mà không nhận lỗi thì còn mặt mũi nào nhìn bạn bè.
Bốn câu đầu dùng mặt mũi theo nghĩa khuôn mặt; câu cuối dùng theo nghĩa thể diện, danh dự.
Mẹo phân biệt từ láy và từ ghép qua “mặt mũi”
| Từ | Tiếng thứ hai | Xếp loại |
|---|---|---|
| mặt mũi | “mũi” có nghĩa (cái mũi) | Từ ghép |
| tóc tai | “tai” có nghĩa (cái tai) | Từ ghép |
| mặt mày | “mày” có nghĩa (lông mày) | Từ ghép |
| mơ màng | “màng” không góp nghĩa | Từ láy âm đầu |
Các từ ghép từ hai bộ phận cơ thể như mặt mũi, tóc tai, mặt mày hay bị nhầm là từ láy vì trùng âm đầu. Chỉ cần hỏi “tiếng thứ hai có phải một bộ phận không” là xếp đúng. Ngược lại, mơ màng cũng trùng âm m nhưng tiếng “màng” không góp nghĩa, nên là từ láy.
Mẹo 1 – Trùng âm đầu chưa chắc là láy: tách ra, thấy “mặt” và “mũi” đều có nghĩa → từ ghép, giống học hỏi cùng âm h.
Mẹo 2 – Hai bộ phận cơ thể ghép lại là từ ghép tổng hợp: mặt mũi, tóc tai, chân tay.
Mẹo 3 – Danh từ ghép tổng hợp không đếm trực tiếp: không nói “một mặt mũi”, “hai tóc tai”; muốn đếm thì dùng từ đơn (một khuôn mặt, hai cái tai). Ngoại lệ: vài từ chỉ người như anh em vẫn đi với số (hai anh em).
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Chơi xong, mặt mũi em lấm lem.
- Em mơ màng nghe tiếng mẹ gọi.
- Trước khi đi học, em chải tóc tai gọn gàng.
- Ông nội để râu ria bạc trắng.
- Em bé có đôi má mũm mĩm.
Xem đáp án
- Từ ghép: “mặt” và “mũi” đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu: “mơ” có nghĩa, “màng” chỉ lặp âm m.
- Từ ghép: “tóc” và “tai” đều có nghĩa.
- Từ ghép: “râu” và “ria” (râu mép) đều có nghĩa.
- Từ láy: cũng tả khuôn mặt và cũng bắt đầu bằng m như mặt mũi, nhưng “mũm” và “mĩm” đứng riêng không có nghĩa, không tiếng nào là bộ phận cơ thể; hai tiếng chỉ lặp âm với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Mặt mũi là từ ghép gì?
Mặt mũi là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): hai tiếng ngang hàng, cùng góp nghĩa vào từ.
Vì sao mặt mũi không phải từ láy?
Vì “mặt” và “mũi” đều có nghĩa (hai bộ phận trên khuôn mặt). Hai tiếng chỉ tình cờ cùng âm đầu m.
Mặt mũi là từ loại gì?
Mặt mũi là danh từ, chỉ khuôn mặt nói chung. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật.
“Không còn mặt mũi nào” nghĩa là gì?
Nghĩa là xấu hổ đến mức không dám gặp ai. Ở đây, mặt mũi chỉ thể diện, danh dự của một người, không chỉ khuôn mặt.
