“Em kể đầu đuôi câu chuyện cho mẹ nghe” là câu nói rất quen trong gia đình. Hai tiếng “đầu” và “đuôi” cùng âm đầu đ, đọc lên giống từ láy, nên nhiều bạn xếp nhầm. Đây cũng là một từ có trong bài tập phân loại từ ghép của sách Ngữ văn 7. Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Đầu đuôi là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “đầu” và “đuôi” đều có nghĩa. ❌ Không phải từ láy, dù hai tiếng cùng âm đầu đ.
Từ loại: danh từ, chỉ sự vật (toàn bộ sự việc). VD: Em kể đầu đuôi câu chuyện cho mẹ nghe.
💡 Mẹo nhớ: trùng âm (cùng âm đầu Đ) nhưng “đầu” và “đuôi” đều có nghĩa, ghép lại thành nghĩa chung → từ ghép đẳng lập.
Vì sao “đầu đuôi” là từ ghép?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Đầu | Đuôi |
|---|---|---|
| Âm đầu | đ | đ |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: phần trước, phần bắt đầu (đầu đường, đầu năm) | Có: phần sau cùng, phần kết thúc (đuôi cá, đuôi xe) |
| Góp nghĩa vào “đầu đuôi”? | ✅ Có | ✅ Có |
Hai tiếng giống nhau ở âm đầu đ, nhưng cả hai đều có nghĩa riêng, lại là hai nghĩa trái nhau: “đầu” là phần trước, chỗ bắt đầu; “đuôi” là phần sau cùng, chỗ kết thúc. Ghép lại, đầu đuôi là từ đầu đến cuối, toàn bộ sự việc. Cả hai tiếng đều góp nghĩa, nên đây là từ ghép; việc trùng âm đầu chỉ là tình cờ.
Hai tiếng ngang hàng, gộp lại thành nghĩa chung, khái quát hơn từng tiếng, nên đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
Đáp án bài tập trong sách giáo khoa cũng xếp như vậy: trong bài tập phân loại của bài “Từ ghép” (Ngữ văn 7, sách cũ), đầu đuôi được xếp vào nhóm từ ghép đẳng lập, còn xanh ngắt trong cùng bài tập được xếp vào nhóm chính phụ.
“Đầu đuôi” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Đầu đuôi có hai nghĩa. Nghĩa thường gặp: toàn bộ sự việc, từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc (kể đầu đuôi câu chuyện, chưa rõ đầu đuôi). Nghĩa thứ hai: nguyên nhân của một việc không hay (hỏi cho ra đầu đuôi). Trong cách nói “đầu đuôi là thế này”, nó dùng để mở đầu việc kể lại mọi chuyện.
Về từ loại, “đầu đuôi” là danh từ: có thể đứng sau “kể”, “hỏi”, “biết” (biết rõ đầu đuôi). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ sự vật.
- Cụm từ hay gặp: đầu đuôi câu chuyện, kể đầu đuôi, chưa rõ đầu đuôi, đầu đuôi là thế này.
- Gần nghĩa: ngọn ngành, đầu cuối, nguyên do.
- Thành ngữ hay gặp: đầu voi đuôi chuột (lúc đầu làm to, về sau nhỏ dần, không đến nơi đến chốn).
Đặt câu với “đầu đuôi”
- Em kể đầu đuôi câu chuyện cho mẹ nghe.
- Chưa rõ đầu đuôi thế nào, bạn đừng vội trách người khác.
- Cô giáo hỏi cho ra đầu đuôi vụ cãi nhau.
- Đầu đuôi là thế này: sáng nay em quên mang vở.
- Ông kể đầu đuôi trận lụt năm ấy cho cả nhà nghe.
Ở cả năm câu, đầu đuôi đều chỉ toàn bộ sự việc, từ đầu đến cuối.
Mẹo phân biệt từ ghép trùng âm đầu với từ láy
| Từ | Tiếng thứ hai đứng riêng | Xếp loại |
|---|---|---|
| đầu đuôi | có nghĩa: phần cuối | Từ ghép đẳng lập |
| đi đứng | có nghĩa: đứng | Từ ghép đẳng lập |
| đau đớn | “đớn” không có nghĩa riêng | Từ láy âm đầu |
| đầy đặn | “đặn” không có nghĩa riêng | Từ láy âm đầu |
Bốn từ đều lặp âm đầu đ. Cách phân biệt là nhìn tiếng thứ hai: “đuôi”, “đứng” có nghĩa riêng nên đầu đuôi, đi đứng là từ ghép; “đớn”, “đặn” không có nghĩa riêng nên đau đớn, đầy đặn là từ láy.
Mẹo 1 – Thấy trùng âm đầu, đừng vội kết luận là từ láy: tách từng tiếng, nếu cả hai đều có nghĩa thì là từ ghép (đầu đuôi, đón đợi, đi đứng).
Mẹo 2 – Hai nghĩa trái nhau gộp lại → ghép đẳng lập: đầu + đuôi, trên + dưới, trước + sau.
Mẹo 3 – Nhớ theo sách Ngữ văn 7: đầu đuôi là ghép đẳng lập; xanh ngắt là ghép chính phụ.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Em kể đầu đuôi câu chuyện cho mẹ nghe.
- Cậu bé đau đớn vì bị ngã.
- Cả nhà đón đợi ngày Tết.
- Gương mặt bà đầy đặn, hiền hậu.
- Đi đường phải chú ý trước sau.
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập: “đầu” và “đuôi” đều có nghĩa, dù cùng âm đầu đ.
- Từ láy âm đầu: “đau” có nghĩa, “đớn” chỉ lặp âm đ.
- Từ ghép đẳng lập: “đón” và “đợi” đều có nghĩa, dù cùng âm đầu đ.
- Từ láy âm đầu: “đầy” có nghĩa, “đặn” chỉ lặp âm đ.
- Từ ghép đẳng lập: “trước” và “sau” đều có nghĩa, trái nhau, giống đầu đuôi. Câu này dễ nhầm vì không trùng âm đầu như bốn câu trên, nhưng cùng kiểu ghép với đầu đuôi.
Câu hỏi thường gặp
Đầu đuôi là từ ghép gì?
Đầu đuôi là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): hai tiếng ngang hàng, nghĩa chung là toàn bộ sự việc.
Đầu đuôi có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng cùng âm đầu đ, nhưng cả “đầu” và “đuôi” đều có nghĩa, nên đây là từ ghép.
Đầu đuôi là từ loại gì?
Đầu đuôi là danh từ, chỉ toàn bộ sự việc từ đầu đến cuối. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật.
“Đầu voi đuôi chuột” nghĩa là gì?
“Đầu voi đuôi chuột” là thành ngữ chỉ việc lúc đầu làm to, hứa nhiều, về sau nhỏ dần, không đến nơi đến chốn.
