“Bố đưa em đi học bằng xe máy” là câu văn quen thuộc trong bài kể về gia đình. Trong bài tập, từ này hay được hỏi: xe máy là từ ghép gì, đẳng lập hay chính phụ, tổng hợp hay phân loại? Nó còn dễ lẫn với “xe cộ”, một từ ghép khác loại. Bài này trả lời từng bước, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Xe máy là từ ghép chính phụ (lớp 4–5 gọi là từ ghép phân loại): “xe” là tiếng chính, “máy” bổ sung nghĩa (chạy bằng động cơ). ❌ Không phải từ ghép đẳng lập, cũng không phải từ láy.
Từ loại: danh từ, chỉ sự vật. VD: Bố đưa em đi học bằng xe máy.
💡 Mẹo nhớ: “xe” là tiếng chính, “máy” bổ sung nghĩa cho “xe” → từ ghép chính phụ.
Vì sao “xe máy” là từ ghép chính phụ?
Bước 1 – Từ láy hay từ ghép? Tách hai tiếng ra:
| Tiêu chí | Xe | Máy |
|---|---|---|
| Âm đầu, vần | x + e | m + ay |
| Nghĩa trong từ | phương tiện có bánh để đi lại, chở người, chở hàng | động cơ, bộ phận làm cho xe chạy |
| Vai trò trong từ | tiếng chính | bổ sung nghĩa: loại xe chạy bằng máy |
Hai tiếng không lặp âm: khác âm đầu (x – m), khác vần (e – ay). Cả hai đều có nghĩa rõ ràng: “xe” là phương tiện có bánh; “máy” là động cơ. Không lặp âm và đều có nghĩa, nên xe máy là từ ghép, không thể là từ láy.
Bước 2 – Ghép kiểu gì? “Xe” là tiếng chính, “máy” đứng sau cho biết đây là loại xe nào: xe chạy bằng động cơ. Xe máy là “một loại xe”, khác với xe đạp (đạp bằng chân), xe bò (do bò kéo). Vì vậy đây là từ ghép chính phụ (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép phân loại (cách gọi lớp 4–5).
Cần phân biệt với xe cộ: xe cộ chỉ chung các loại xe, không chỉ một loại nào, nên là từ ghép tổng hợp.
“Xe máy” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Xe máy là xe hai bánh chạy bằng động cơ, người lái ngồi trên yên và điều khiển bằng tay lái. Đây là phương tiện đi lại rất phổ biến ở Việt Nam. Trong lời nói hằng ngày, người ta còn gọi là “xe gắn máy”.
Về từ loại, “xe máy” là danh từ: có thể đứng sau “chiếc”, “cái” (chiếc xe máy). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ sự vật.
- Cụm từ hay gặp: đi xe máy, chiếc xe máy, lái xe máy, chở bằng xe máy.
- Gần nghĩa: xe gắn máy, mô tô (xe máy phân khối lớn).
Đặt câu với “xe máy”
- Bố đưa em đi học bằng xe máy.
- Chiếc xe máy cũ của ông vẫn chạy tốt.
- Đi xe máy phải đội mũ bảo hiểm.
- Mẹ dắt xe máy ra khỏi nhà rồi mới nổ máy.
- Ngày Tết, đường phố đông nghịt xe máy.
Ở cả năm câu, xe máy đều chỉ loại xe hai bánh chạy bằng động cơ.
Mẹo phân biệt từ ghép phân loại và từ ghép tổng hợp có tiếng “xe”
| Từ | Nghĩa | Xếp loại |
|---|---|---|
| xe máy | một loại xe: chạy bằng động cơ | Ghép chính phụ (phân loại) |
| xe đạp | một loại xe: đạp bằng chân | Ghép chính phụ (phân loại) |
| xe buýt | một loại xe: chở khách theo tuyến | Ghép chính phụ (phân loại) |
| xe cộ | các loại xe nói chung | Ghép đẳng lập (tổng hợp) |
Cách thử nhanh: thêm “một chiếc” phía trước. “Một chiếc xe máy”, “một chiếc xe đạp” nghe xuôi → đó là một loại xe, ghép chính phụ. “Một chiếc xe cộ” không ai nói → xe cộ là nói chung, ghép đẳng lập.
Mẹo 1 – Hỏi “một loại… không?”: xe máy là một loại xe → chính phụ; xe cộ không phải một loại xe → đẳng lập.
Mẹo 2 – Tiếng chính đứng trước: xe máy, xe đạp, xe buýt đều có “xe” là tiếng chính, tiếng sau chỉ loại.
Mẹo 3 – Thử thêm “một chiếc”: “một chiếc xe máy” được → chính phụ; “một chiếc xe cộ” không được → đẳng lập.
Bài tập: Từ nào là từ ghép phân loại, từ nào là từ ghép tổng hợp?
- xe máy
- xe cộ
- xe đạp
- thuyền bè
- xe bò
Xem đáp án
- Phân loại (chính phụ): một loại xe chạy bằng động cơ.
- Tổng hợp (đẳng lập): chỉ chung các loại xe.
- Phân loại (chính phụ): một loại xe đạp bằng chân.
- Tổng hợp (đẳng lập): chỉ chung thuyền, bè trên sông nước.
- Phân loại (chính phụ): một loại xe do bò kéo, “xe” là tiếng chính. Câu này dễ nhầm vì “bò” là tên con vật, nhưng ở đây nó cho biết loại xe, giống “máy” trong xe máy.
Câu hỏi thường gặp
Xe máy là từ ghép gì?
Xe máy là từ ghép chính phụ: “xe” là tiếng chính, “máy” bổ sung nghĩa. Lớp 4–5 gọi đây là từ ghép phân loại.
Xe máy là từ ghép tổng hợp hay phân loại?
Xe máy là từ ghép phân loại, vì nó chỉ một loại xe riêng (xe chạy bằng động cơ).
Xe máy có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng khác âm đầu (x – m), khác vần (e – ay), và cả hai đều có nghĩa, nên đây là từ ghép.
Xe máy là từ loại gì?
Xe máy là danh từ, chỉ loại xe hai bánh chạy bằng động cơ. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật.
