“Bầu trời mùa thu xanh ngắt” là câu văn quen thuộc khi tả trời thu. Trong bài tập, từ này hay được hỏi: xanh ngắt là từ ghép gì, đẳng lập hay chính phụ? Đây cũng là một từ có trong bài tập phân loại từ ghép của sách Ngữ văn 7. Bài này trả lời từng bước, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Xanh ngắt là từ ghép chính phụ (lớp 4–5 gọi là từ ghép phân loại): “xanh” là tiếng chính, “ngắt” bổ sung nghĩa (xanh đậm, thuần một màu). ❌ Không phải từ ghép đẳng lập, cũng không phải từ láy.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (màu sắc). VD: Bầu trời mùa thu xanh ngắt.
💡 Mẹo nhớ: “xanh” là tiếng chính, “ngắt” bổ sung nghĩa cho “xanh” → từ ghép chính phụ.
Vì sao “xanh ngắt” là từ ghép chính phụ?
Bước 1 – Từ láy hay từ ghép? Tách hai tiếng ra:
| Tiêu chí | Xanh | Ngắt |
|---|---|---|
| Âm đầu, vần | x + anh | ng + ăt |
| Nghĩa trong từ | màu của lá cây, bầu trời | (màu) đậm, thuần một màu |
| Vai trò trong từ | tiếng chính | bổ sung nghĩa: xanh kiểu nào |
Hai tiếng không lặp âm: khác âm đầu (x – ng), khác vần (anh – ăt). Không có phần âm nào lặp lại, nên xanh ngắt không thể là từ láy. Tiếng “ngắt” góp nghĩa vào từ: nó cho biết màu xanh ấy đậm và đều một màu trên cả một khoảng rộng.
Bước 2 – Ghép kiểu gì? “Xanh” là tiếng chính, “ngắt” đứng sau làm rõ kiểu xanh: xanh đậm, thuần một màu. Xanh ngắt là “một kiểu xanh”, nên đây là từ ghép chính phụ (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép phân loại (cách gọi lớp 4–5).
Đáp án bài tập trong sách giáo khoa cũng xếp như vậy: trong bài tập phân loại của bài “Từ ghép” (Ngữ văn 7, sách cũ), xanh ngắt được xếp vào nhóm từ ghép chính phụ, cùng với nhà máy, nhà ăn; còn đầu đuôi, cây cỏ được xếp vào nhóm đẳng lập.
“Xanh ngắt” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Xanh ngắt nghĩa là xanh đậm và đều một màu, thường trên một khoảng rộng như bầu trời, cánh đồng, rừng cây. Từ này gợi cảm giác màu xanh tràn ngập, không lẫn màu khác.
Về từ loại, “xanh ngắt” là tính từ, chỉ màu sắc. Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: trời xanh ngắt, cánh đồng xanh ngắt, rừng xanh ngắt, xanh ngắt một màu.
- Gần nghĩa: xanh thẳm, xanh biếc, xanh rì.
- Cách nói láy đi kèm: xanh ngăn ngắt (nhấn mạnh hơn nữa).
Đặt câu với “xanh ngắt”
- Bầu trời mùa thu xanh ngắt.
- Cánh đồng lúa con gái xanh ngắt một màu.
- Đứng trên đỉnh núi, em thấy rừng cây xanh ngắt trải dài.
- Mặt biển hôm nay lặng sóng, xanh ngắt đến tận chân trời.
- Sau mấy trận mưa, đồi cỏ đã xanh ngắt trở lại.
Ở cả năm câu, xanh ngắt đều tả màu xanh đậm, đều một màu trên khoảng rộng.
Mẹo phân biệt các từ chỉ màu xanh
| Từ | Tiếng còn lại | Xếp loại |
|---|---|---|
| xanh ngắt | “ngắt” làm rõ: xanh đậm, đều màu | Ghép chính phụ (phân loại) |
| xanh biếc | “biếc” làm rõ: xanh trong, ánh lên | Ghép chính phụ (phân loại) |
| xanh xanh | lặp lại cả tiếng “xanh” | Từ láy toàn bộ |
| xanh xao | “xao” chỉ lặp âm đầu x | Từ láy âm đầu |
Xanh ngắt và xanh biếc đều là “một kiểu xanh” nên là ghép chính phụ; xanh ngắt nhấn vào màu đậm, đều trên diện rộng, xanh biếc nhấn vào sự trong, tươi. Xanh xanh và xanh xao có tiếng sau chỉ lặp âm nên là từ láy, và nghĩa cũng khác: xanh xanh là hơi xanh, xanh xao là nước da nhợt nhạt.
Mẹo 1 – Hỏi “một kiểu xanh không?”: xanh ngắt là một kiểu xanh (xanh đậm, đều màu) → chính phụ.
Mẹo 2 – Không lặp âm thì không phải từ láy: xanh – ngắt khác cả âm đầu lẫn vần.
Mẹo 3 – Láy làm nhạt, ghép làm đậm: xanh xanh (hơi xanh) là láy; xanh ngắt (rất xanh) là ghép.
Bài tập: Từ nào là từ ghép chính phụ, từ nào là từ ghép đẳng lập?
- xanh ngắt
- nhà máy
- cây cỏ
- đầu đuôi
- xanh biếc
Xem đáp án
- Chính phụ: “xanh” là tiếng chính, “ngắt” làm rõ kiểu xanh.
- Chính phụ: nhà máy là một loại nhà, “nhà” là tiếng chính.
- Đẳng lập: “cây” và “cỏ” ngang hàng, chỉ chung cây cối.
- Đẳng lập: “đầu” và “đuôi” ngang hàng, nghĩa chung là đầu đuôi câu chuyện, mọi chi tiết.
- Chính phụ: “xanh” là tiếng chính, “biếc” làm rõ: xanh trong, ánh lên. Câu này dễ nhầm vì xanh biếc thường được nghĩ là từ láy.
Câu hỏi thường gặp
Xanh ngắt là từ ghép gì?
Xanh ngắt là từ ghép chính phụ: “xanh” là tiếng chính, “ngắt” bổ sung nghĩa. Lớp 4–5 gọi đây là từ ghép phân loại.
Xanh ngắt có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng khác âm đầu (x – ng), khác vần (anh – ăt), nên xanh ngắt là từ ghép.
Xanh ngắt là từ loại gì?
Xanh ngắt là tính từ, chỉ màu xanh đậm, đều màu. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Xanh ngắt và xanh biếc khác nhau thế nào?
Cả hai là từ ghép chính phụ chỉ màu xanh đậm. Xanh ngắt nhấn vào màu đậm, đều một màu trên diện rộng (trời xanh ngắt). Xanh biếc nhấn vào sự trong, tươi (mặt hồ xanh biếc).
