Nước mắt là từ đơn hay từ phức?

“Em bé khóc, nước mắt lưng tròng”: “nước mắt” là từ đơn hay từ phức? Nếu là từ phức thì là từ ghép hay từ láy, ghép kiểu gì? Bài này trả lời từng bước, giống các bài khác trong mục từ đơn, từ phức.

Vì sao “nước mắt” là từ phức?

Từ đơn chỉ có một tiếng; từ phức có hai tiếng trở lên. Nước mắt có hai tiếng, nên là từ phức. Tiếp theo, xét hai tiếng gắn với nhau bằng nghĩa (từ ghép) hay bằng âm (từ láy):

Tiêu chí	Nước	Mắt
Âm đầu	n	m
Đứng riêng có nghĩa không?	✅ Có: chất lỏng, trong suốt	✅ Có: bộ phận để nhìn
Vai trò trong “nước mắt”	Tiếng chính (gọi tên loại lớn: nước)	Tiếng phụ (cho biết nước từ đâu ra)

Hai tiếng không lặp âm (n – m, ươc – ăt) nên không phải từ láy. Cả hai tiếng đều có nghĩa và cùng góp nghĩa: “nước” là tiếng chính, “mắt” bổ sung để chỉ rõ đó là nước chảy ra từ mắt. Vì vậy nước mắt là từ ghép chính phụ (cách gọi lớp 6–7), hay ghép phân loại (cách gọi lớp 4–5), giống nước mưa, nước giếng, nước mía.

Dấu hiệu của ghép chính phụ: nghĩa của cả từ hẹp hơn nghĩa của tiếng chính. Nước có rất nhiều loại, nước mắt chỉ là một loại trong đó.

“Nước mắt” nghĩa là gì?

Nước mắt là nước chảy ra từ mắt khi khóc, khi xúc động mạnh, hoặc khi mắt bị cay, bị bụi bay vào. Người ta rơi nước mắt không chỉ khi buồn mà cả khi quá vui, như nước mắt mừng rỡ của mẹ ngày con trở về.

Về từ loại, nước mắt là danh từ. Theo cách chia ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật.

• Cụm từ hay gặp: giọt nước mắt, rơi nước mắt, lau nước mắt, nước mắt lưng tròng, nước mắt giàn giụa.
• Thành ngữ, tục ngữ: “nước mắt cá sấu” (khóc giả vờ, thương xót giả dối); “nước mắt chảy xuôi” (cha mẹ thương con nhiều hơn con thương cha mẹ).
• Từ cùng kiểu ghép chính phụ: nước mưa, nước giếng, nước mía, nước chanh.

Đặt câu với “nước mắt”

• Em bé khóc, nước mắt lưng tròng.
• Mẹ lau nước mắt cho em.
• Bộ phim cảm động khiến nhiều người rơi nước mắt.
• Thái hành, mắt em cay xè, nước mắt chảy ròng ròng.
• Nghe tin cả lớp đạt giải, cô giáo xúc động rưng rưng nước mắt.

Câu 1, 2 và 3 nói nước mắt khi khóc, khi xúc động; câu 4 nói nước mắt khi mắt bị cay; câu 5 nói nước mắt vì vui mừng.

Mẹo nhận biết từ đơn, từ phức, từ ghép

So nước mắt với các từ có tiếng “nước”:

Từ	Số tiếng	Cấu tạo
nước	1	Từ đơn
nước mắt	2	Từ phức – từ ghép chính phụ (một loại nước)
nước mưa	2	Từ phức – từ ghép chính phụ (một loại nước)
nước non	2	Từ phức – từ ghép đẳng lập (chỉ chung đất nước, non sông)

Nước mắt, nước mưa chỉ một loại nước cụ thể nên là ghép chính phụ. Nước non thì hai tiếng ngang hàng, cùng chỉ chung quê hương đất nước, nên là ghép đẳng lập. Mẹo: hỏi “nước gì?” – nếu tiếng sau trả lời được (nước gì? – nước mắt), đó là ghép chính phụ.

Khi tả người đang khóc, nước mắt hay đi cùng các từ láy như đầm đìa, giàn giụa, ròng ròng. Những từ ấy là từ láy, còn nước mắt là từ ghép: đừng nhầm hai loại khi làm bài.

Bài tập: Từ in đậm là từ đơn hay từ phức? Nếu là từ phức, ghép kiểu gì?

1. Em bé khóc, nước mắt lưng tròng.
2. Bà múc nước tưới rau.
3. Hè về, em được uống cốc nước mía mát lạnh.
4. Bài hát ca ngợi vẻ đẹp của nước non.
5. Nước mắt chảy đầm đìa trên má.

Xem đáp án

1. Từ phức – ghép chính phụ: “nước” chính, “mắt” cho biết nước gì.
2. Từ đơn: chỉ có một tiếng.
3. Từ phức – ghép chính phụ: “nước” chính, “mía” cho biết nước làm từ mía.
4. Từ phức – ghép đẳng lập: “nước” và “non” ngang hàng, chỉ chung đất nước.
5. Từ phức – từ láy (láy âm đầu đ): không phải từ ghép. Câu này dễ nhầm vì đứng cạnh nước mắt, nhưng từ in đậm là đầm đìa.

Câu hỏi thường gặp

Nước mắt là từ đơn hay từ phức?

Nước mắt là từ phức, vì có hai tiếng. Cụ thể, đây là từ ghép chính phụ.

Nước mắt là từ ghép gì?

Nước mắt là từ ghép chính phụ (ghép phân loại): “nước” là tiếng chính, “mắt” cho biết đó là nước chảy ra từ mắt.

Nước mắt có phải từ láy không?

Không. Hai tiếng không lặp âm đầu hay vần (n – m, ươc – ăt), và cả hai đều có nghĩa, nên nước mắt là từ ghép.

Nước mắt là từ loại gì?

Nước mắt là danh từ, chỉ sự vật. Khi muốn tả nỗi đau, người ta hay dùng nó cùng các từ như đau đớn, buồn tủi: “những giọt nước mắt đau đớn”.