Từ phức chiếm phần lớn vốn từ tiếng Việt: nhà cửa, xe đạp, vui vẻ, lấp lánh. Bài tập về từ phức thường hỏi hai việc: từ phức là gì, và từ phức gồm những loại nào. Bài này trả lời cả hai, kèm sơ đồ phân loại, cách xác định một từ phức thuộc loại nào và bài tập có đáp án. Xem thêm các bài trong mục kiến thức cấu tạo từ.
✅ Từ phức là từ gồm hai tiếng trở lên, như nhà cửa, xe đạp, vui vẻ, khéo léo.
✅ Từ phức gồm hai loại: từ ghép (các tiếng gắn với nhau bằng nghĩa: nhà cửa, xe đạp) và từ láy (các tiếng gắn với nhau bằng âm: vui vẻ, khéo léo).
💡 Mẹo nhớ: đếm tiếng để biết là từ phức; tách nghĩa từng tiếng để biết là ghép hay láy: tiếng nào cũng có nghĩa → ghép; giống âm, chỉ một tiếng có nghĩa → láy.
Từ phức là gì?
Theo sách Tiếng Việt 4 và Ngữ văn 6, từ chỉ gồm một tiếng là từ đơn; từ gồm hai hay nhiều tiếng là từ phức.
Như vậy, điều kiện duy nhất để một từ là từ phức là có từ hai tiếng trở lên. Ví dụ:
- Hai tiếng: nhà cửa, xe đạp, vui vẻ, đo đỏ.
- Ba tiếng: xe đạp điện, sạch sành sanh.
- Bốn tiếng: lấp la lấp lánh.
Cần phân biệt từ phức với cụm từ. Từ phức mang một nghĩa trọn vẹn, các tiếng gắn chặt với nhau (giúp đỡ, học hành). Cụm từ gồm nhiều từ đứng cạnh nhau, ghép tự do được: “đi học” thường được xem là cụm từ gồm hai từ đơn đi + học, vì ta cũng nói đi chợ, đi làm, đi chơi.
Từ phức gồm những loại nào?
Từ phức gồm từ ghép và từ láy. Mỗi loại lại chia nhỏ hơn:
| Loại từ phức | Các tiếng gắn với nhau bằng | Chia nhỏ | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Từ ghép | Nghĩa | Ghép đẳng lập (tổng hợp) | quần áo, nhà cửa, cây cỏ |
| Từ ghép | Nghĩa | Ghép chính phụ (phân loại) | xe đạp, hoa hồng, xanh ngắt |
| Từ láy | Âm | Láy toàn bộ | xanh xanh, đo đỏ, thăm thẳm |
| Từ láy | Âm | Láy bộ phận (láy âm đầu, láy vần) | vui vẻ, khéo léo, lẩm bẩm |
Sơ đồ phân loại từ theo cấu tạo:
- Từ đơn (một tiếng): nhà, ăn, đẹp.
- Từ phức – từ ghép (hai tiếng trở lên, gắn bằng nghĩa): đẳng lập (nhà cửa), chính phụ (xe đạp).
- Từ phức – từ láy (hai tiếng trở lên, gắn bằng âm): láy toàn bộ (xanh xanh), láy bộ phận (vui vẻ, khéo léo).
Chi tiết từng loại có trong các bài từ ghép là gì và từ láy là gì.
Cách xác định một từ phức thuộc loại nào
- Bước 1 – Đếm tiếng: hai tiếng trở lên → từ phức.
- Bước 2 – Tách nghĩa: các tiếng đều có nghĩa và cùng góp nghĩa → từ ghép (nhà cửa, tươi tốt).
- Bước 3 – Xét âm: các tiếng giống nhau về âm đầu, vần hoặc cả tiếng, và thường chỉ một tiếng có nghĩa → từ láy (vui vẻ, khéo léo, xanh xanh).
Hai tiếng trùng âm nhưng đều có nghĩa thì vẫn là từ ghép: mặt mũi, mệt mỏi, học hỏi. Đáp án một bài tập Ngữ văn 7 xếp những từ này vào từ ghép.
Những từ phức đặc biệt
Từ phức không phải ghép, cũng không phải láy. Một số từ có hai tiếng nhưng các tiếng không có nghĩa riêng và không lặp âm, như bồ hóng, bù nhìn, mồ hôi; hoặc là từ mượn như cà phê, ô tô, xà phòng. Ở trường, chúng vẫn là từ phức vì có hai tiếng. Sách ngôn ngữ học gọi chúng là từ đơn đa âm tiết. Tài liệu bồi dưỡng Tiếng Việt 4 nâng cao khuyên không đưa những từ này vào bài tập phân loại ghép, láy ở tiểu học.
Từ phức còn tranh cãi. Cây cối, đất đai, chim chóc, máy móc có một tiếng đã mờ nghĩa và lặp âm đầu, nên có tài liệu xếp láy, có tài liệu xếp ghép. Mỗi từ có bài riêng nêu cả hai cách xếp.
Ví dụ từ phức thường gặp
- Từ ghép đẳng lập: quần áo, nhà cửa, ông bà, bạn bè, học tập, giúp đỡ, tươi tốt, mệt mỏi.
- Từ ghép chính phụ: xe đạp, xe máy, hoa hồng, học sinh, nước mắt, xanh ngắt, ngọt lịm.
- Từ láy toàn bộ: xanh xanh, đo đỏ, nho nhỏ, thăm thẳm, ào ào.
- Từ láy bộ phận: vui vẻ, xinh xắn, mênh mông, khéo léo, lom khom, lấm tấm.
Mẹo 1 – Đếm tiếng: hai tiếng trở lên → từ phức.
Mẹo 2 – Gắn bằng nghĩa hay bằng âm: bằng nghĩa → từ ghép; bằng âm → từ láy.
Mẹo 3 – Từ phức khác cụm từ: giúp đỡ là một từ; đi học thường là cụm từ (đi + học).
Bài tập: Xếp các từ phức sau vào từ ghép hoặc từ láy
- Nhà cửa
- Xinh xắn
- Hoa hồng
- Lấp lánh
- Học hỏi
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập: “nhà” và “cửa” đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu: “xinh” có nghĩa, “xắn” lặp âm x.
- Từ ghép chính phụ: hoa gì? – hoa hồng.
- Từ láy âm đầu: hai tiếng cùng âm đầu l, gợi ánh sáng lấp lánh.
- Từ ghép đẳng lập: “học” và “hỏi” đều có nghĩa. Câu này dễ lừa vì hai tiếng cùng âm đầu h, nhưng đáp án bài tập Ngữ văn 7 xếp học hỏi vào từ ghép.
Câu hỏi thường gặp
Từ phức là gì? Cho ví dụ.
Từ phức là từ gồm hai tiếng trở lên. Ví dụ: nhà cửa, xe đạp, vui vẻ, khéo léo.
Từ phức gồm những loại nào?
Từ phức gồm từ ghép (đẳng lập, chính phụ) và từ láy (láy toàn bộ, láy bộ phận).
Từ phức có mấy tiếng?
Từ phức có từ hai tiếng trở lên. Phần lớn có hai tiếng; một số có ba, bốn tiếng như xe đạp điện, sạch sành sanh, lấp la lấp lánh.
Từ phức và cụm từ khác nhau thế nào?
Từ phức là một từ, các tiếng gắn chặt thành một nghĩa (giúp đỡ). Cụm từ gồm nhiều từ ghép tự do (đi học, đi chợ).
