“Trời nắng, mồ hôi chảy đầm đìa trên trán”: “mồ hôi” là từ đơn hay từ phức? Có bạn đếm tiếng và xếp ngay là từ phức, có bạn lại đoán là từ ghép vì “hôi” gợi tới mùi. Bài này tách từng tiếng, nêu các cách xếp và cách trả lời khi làm bài, giống các bài khác trong mục từ đơn, từ phức.
✅ Theo định nghĩa ở trường, mồ hôi là từ phức: từ đơn chỉ có một tiếng, còn “mồ hôi” có hai tiếng.
⚠️ Còn cách xếp khác: xét theo nghĩa, “mồ” và “hôi” đứng riêng không chỉ chất này, nên theo cách nhìn của sách ngôn ngữ học, mồ hôi gần với từ đơn nhiều âm tiết (như bồ hóng).
Từ loại: danh từ, chỉ sự vật. VD: Trời nắng, mồ hôi chảy đầm đìa trên trán.
💡 Mẹo nhớ: làm bài ở trường: từ có hai tiếng trở lên là từ phức; xét nghĩa thì “mồ”, “hôi” đứng riêng không chỉ chất này.
Hai cách xếp “mồ hôi”
Ở trường, từ chỉ gồm một tiếng là từ đơn; từ gồm hai tiếng trở lên là từ phức. Sách ngôn ngữ học còn xét các tiếng có tách nghĩa được không:
| Cách xếp | Kết luận | Vì sao |
|---|---|---|
| Theo định nghĩa ở trường | Từ phức | Từ đơn chỉ có một tiếng, “mồ hôi” có hai tiếng. |
| Xét theo nghĩa | Gần với từ đơn nhiều âm tiết | “Mồ” (mồ mả), “hôi” (mùi hôi) đứng riêng không chỉ chất này. |
Tách từng tiếng: “mồ” đứng riêng là nấm mồ, mồ mả; “hôi” đứng riêng là có mùi khó chịu. Không tiếng nào mang nghĩa “nước tiết ra từ da”. Mồ hôi có lúc hôi, có lúc không, nên nghĩa của cả từ không phải là “mồ” cộng “hôi”. Ngày trước còn có cách nói “bồ hôi” (Wiktionary ghi là dạng cũ): tiếng đầu đổi từ “bồ” sang “mồ” mà nghĩa không đổi, càng cho thấy tiếng ấy không mang nghĩa riêng.
Vì vậy mồ hôi không giống những từ ghép như nước mắt, nơi “nước” và “mắt” đều góp nghĩa. Mồ hôi cũng không phải từ láy, vì m – h, ô – ôi không lặp.
Làm bài ở trường nên trả lời thế nào?
Khi đề hỏi “từ đơn hay từ phức”, hãy trả lời theo số tiếng: mồ hôi là từ phức.
Nếu đề hỏi tiếp “từ ghép hay từ láy”, hãy nói rõ: mồ hôi không phải từ láy; nó cũng khó xếp vào từ ghép, vì hai tiếng không cùng góp nghĩa. Xét theo nghĩa, nó gần với từ đơn nhiều âm tiết, giống bồ hóng, bù nhìn. Nếu thầy cô dạy theo một cách cụ thể, hãy làm theo cách ấy.
“Mồ hôi” nghĩa là gì?
Mồ hôi là nước tiết ra qua lỗ chân lông trên da, nhất là khi trời nóng, khi chạy nhảy, làm việc nặng, hoặc khi sợ hãi, hồi hộp. Nghĩa bóng, mồ hôi chỉ công sức lao động vất vả: “đổ mồ hôi trên đồng ruộng”.
Về từ loại, mồ hôi là danh từ. Theo cách chia ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật.
- Cụm từ hay gặp: đổ mồ hôi, vã mồ hôi, toát mồ hôi, giọt mồ hôi, ướt đẫm mồ hôi.
- Thành ngữ: “đổ mồ hôi sôi nước mắt” (làm lụng rất vất vả, cực nhọc).
Đặt câu với “mồ hôi”
- Trời nắng, mồ hôi chảy đầm đìa trên trán.
- Chạy xong ba vòng sân, áo em ướt đẫm mồ hôi.
- Nghe tiếng sấm, cậu bé sợ toát mồ hôi.
- Bố lau những giọt mồ hôi trên mặt rồi làm tiếp.
- Bát cơm ngon là nhờ mồ hôi của bác nông dân.
Câu 1 đến 4 dùng nghĩa gốc (nước tiết ra từ da); câu 5 dùng nghĩa bóng (công sức lao động).
Mẹo nhớ cách xếp từ đơn, từ phức
| Từ | Số tiếng | Tách nghĩa được không? | Theo định nghĩa ở trường |
|---|---|---|---|
| mồ hôi | 2 | Không (“mồ”, “hôi” không chỉ chất này) | Từ phức (xét nghĩa: gần với từ đơn nhiều âm tiết) |
| nước mắt | 2 | Có (nước + mắt) | Từ phức – từ ghép chính phụ |
| lấm tấm | 2 | Có tiếng lặp vần (lấm – tấm) | Từ phức – từ láy |
| da | 1 | – | Từ đơn |
Mẹo: đếm tiếng trước; một tiếng → từ đơn, hai tiếng trở lên → từ phức. Sau đó thử tách nghĩa: nước mắt là “nước” từ “mắt” nên là từ ghép; mồ hôi thì không tách như vậy được. Khi tả mồ hôi, người ta hay dùng từ láy lấm tấm (mồ hôi lấm tấm trên trán).
Mẹo 1 – Đếm tiếng: mồ hôi có hai tiếng → từ phức (theo định nghĩa ở trường).
Mẹo 2 – Thử tách nghĩa: “mồ” (mồ mả), “hôi” (mùi hôi) không chỉ chất này → không phải từ ghép.
Mẹo 3 – Không lặp âm: m – h, ô – ôi khác nhau → không phải từ láy.
Bài tập: Theo định nghĩa ở trường, từ in đậm là từ đơn hay từ phức?
- Trời nắng, mồ hôi chảy đầm đìa trên trán.
- Em bé khóc, nước mắt lưng tròng.
- Mồ hôi lấm tấm trên trán bố.
- Nắng chiếu rát cả da.
- Đống rác bốc mùi hôi.
Xem đáp án
- Từ phức: có hai tiếng (xét nghĩa: gần với từ đơn nhiều âm tiết).
- Từ phức – từ ghép chính phụ: “nước” chính, “mắt” cho biết nước gì.
- Từ phức – từ láy: hai tiếng cùng vần (lấm – tấm).
- Từ đơn: chỉ có một tiếng.
- Từ đơn: chỉ có một tiếng, “hôi” nghĩa là có mùi khó chịu. Câu này dễ nhầm vì “hôi” cũng có trong mồ hôi, nhưng ở đây nó đứng một mình và mang nghĩa riêng.
Câu hỏi thường gặp
Mồ hôi là từ đơn hay từ phức?
Theo định nghĩa ở trường, mồ hôi là từ phức, vì có hai tiếng. Xét theo nghĩa, hai tiếng không tách nghĩa được, nên nó gần với từ đơn nhiều âm tiết.
Mồ hôi có phải từ ghép không?
Khó xếp vào từ ghép, vì “mồ” và “hôi” đứng riêng không chỉ chất này, không cùng góp nghĩa như ở nước mắt.
Mồ hôi có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng không lặp âm đầu hay vần (m – h, ô – ôi).
Mồ hôi là từ loại gì?
Mồ hôi là danh từ. Theo cách chia ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật.
