“Gác bếp đen kịt bồ hóng”: “bồ hóng” là từ đơn hay từ ghép? Từ này ít gặp trong lời nói ở thành phố, nhưng lại là ví dụ quen thuộc khi học về từ đơn, từ phức. Bài này nêu các cách xếp và cách trả lời khi làm bài, giống các bài khác trong mục từ đơn, từ phức.
✅ Theo định nghĩa ở trường, bồ hóng là từ phức: từ đơn chỉ có một tiếng, còn “bồ hóng” có hai tiếng.
❌ Bồ hóng không phải từ ghép: “bồ” và “hóng” đứng riêng không mang nghĩa “muội khói”; nó cũng không phải từ láy (hai tiếng không lặp âm).
⚠️ Nhiều nhà ngôn ngữ học xếp bồ hóng là từ đơn (nhiều âm tiết), vì hai tiếng không tách nghĩa được. Từ loại: danh từ.
💡 Mẹo nhớ: làm bài ở trường: từ có hai tiếng trở lên là từ phức; sách ngôn ngữ học gọi đây là từ đơn nhiều âm tiết.
Hai cách xếp “bồ hóng”
Ở trường, từ chỉ gồm một tiếng là từ đơn; từ gồm hai tiếng trở lên là từ phức. Sách ngôn ngữ học còn xét các tiếng có tách nghĩa được không. Đặt bồ hóng vào hai cách nhìn ấy:
| Cách xếp | Kết luận | Vì sao |
|---|---|---|
| Theo định nghĩa ở trường | Từ phức | Từ đơn chỉ có một tiếng, “bồ hóng” có hai tiếng. |
| Theo nhiều nhà ngôn ngữ học | Từ đơn (nhiều âm tiết) | Hai tiếng không tách nghĩa được: “bồ” và “hóng” đứng riêng không chỉ muội khói. |
Bồ hóng không phải từ ghép: tiếng “bồ” (cái bồ đựng thóc) hay “hóng” (hóng gió, hóng mát) đều có nghĩa riêng, nhưng không tiếng nào góp vào nghĩa “lớp muội đen”. Nó cũng không phải từ láy, vì b – h, ô – ong không lặp. Vì vậy sách ngôn ngữ học xếp bồ hóng vào từ đơn nhiều âm tiết: một “khối” hai tiếng mang một nghĩa, không chia nhỏ được.
Làm bài ở trường nên trả lời thế nào?
Khi đề hỏi “từ đơn hay từ phức”, hãy trả lời theo số tiếng: bồ hóng là từ phức.
Khi đề hỏi “từ đơn hay từ ghép”, hãy nói rõ: bồ hóng không phải từ ghép; theo định nghĩa ở trường là từ phức, còn sách ngôn ngữ học xếp là từ đơn nhiều âm tiết. Nếu thầy cô dạy theo một cách cụ thể, hãy làm theo cách ấy.
“Bồ hóng” nghĩa là gì?
Bồ hóng là lớp muội đen do khói bếp bám lâu ngày trên gác bếp, mái nhà, vách bếp ở những nhà nấu bằng củi, rơm. Bồ hóng đen, mịn, dễ dính tay.
Về từ loại, bồ hóng là danh từ. Theo cách chia ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật.
- Cụm từ hay gặp: đen như bồ hóng, gác bếp đầy bồ hóng, bám bồ hóng.
- Gần nghĩa: muội, muội than, nhọ nồi.
Đặt câu với “bồ hóng”
- Gác bếp đen kịt bồ hóng.
- Mái tranh nhà bà bám đầy bồ hóng.
- Cậu bé lau bếp, mặt mũi lem nhem bồ hóng.
- Nồi niêu để lâu trên bếp củi bị bồ hóng bám đen.
- Mẹ dặn em đừng chạm vào vách bếp kẻo dính bồ hóng.
Ở cả năm câu, bồ hóng đều là danh từ, gọi tên lớp muội đen do khói bếp.
Mẹo nhớ cách xếp từ đơn, từ phức
| Từ | Số tiếng | Tách nghĩa được không? | Theo định nghĩa ở trường |
|---|---|---|---|
| bồ hóng | 2 | Không | Từ phức (sách ngôn ngữ học: từ đơn nhiều âm tiết) |
| bù nhìn | 2 | Không | Từ phức (sách ngôn ngữ học: từ đơn nhiều âm tiết) |
| gác bếp | 2 | Có (gác + bếp) | Từ phức – từ ghép |
| khói | 1 | – | Từ đơn |
Mẹo: đếm tiếng trước; một tiếng → từ đơn, hai tiếng trở lên → từ phức. Muốn biết có phải từ ghép không, hỏi: mỗi tiếng có góp vào nghĩa của cả từ không? Gác bếp (cái gác ở bếp) thì có, nên là từ ghép; bồ hóng thì không.
Mẹo 1 – Đếm tiếng: bồ hóng có hai tiếng → từ phức (theo định nghĩa ở trường).
Mẹo 2 – Từ ghép phải cùng góp nghĩa: “bồ”, “hóng” không góp vào nghĩa muội khói → không phải từ ghép.
Mẹo 3 – Theo sách ngôn ngữ học: bồ hóng là từ đơn nhiều âm tiết.
Bài tập: Theo định nghĩa ở trường, từ in đậm là từ đơn hay từ phức?
- Gác bếp đen kịt bồ hóng.
- Khói bếp bay lên mái nhà.
- Bà treo ngô lên gác bếp.
- Bác nông dân dựng bù nhìn giữa ruộng.
- Mẹ nhóm bếp nấu cơm.
Xem đáp án
- Từ phức: có hai tiếng, nhưng không phải từ ghép hay từ láy (sách ngôn ngữ học: từ đơn nhiều âm tiết).
- Từ đơn: chỉ có một tiếng.
- Từ phức – từ ghép: “gác” và “bếp” đều góp nghĩa (cái gác ở trên bếp).
- Từ phức: có hai tiếng (sách ngôn ngữ học: từ đơn nhiều âm tiết).
- Từ đơn: chỉ có một tiếng. Câu này dễ nhầm vì đứng cạnh “nhóm”, nhưng từ in đậm chỉ có một tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Bồ hóng là từ đơn hay từ ghép?
Bồ hóng không phải từ ghép. Theo định nghĩa ở trường, nó là từ phức (có hai tiếng); sách ngôn ngữ học xếp là từ đơn nhiều âm tiết.
Bồ hóng là từ đơn hay từ phức?
Theo định nghĩa ở trường, bồ hóng là từ phức, vì có hai tiếng.
Bồ hóng nghĩa là gì?
Bồ hóng là lớp muội đen do khói bếp bám lâu ngày trên gác bếp, mái nhà.
Bồ hóng là từ loại gì?
Bồ hóng là danh từ, chỉ sự vật.
