“Sáng nào em cũng dậy sớm đi học”: “đi học” là từ đơn hay từ ghép? Câu hỏi này khó ở chỗ “đi học” có khi được xem là một từ, có khi lại là hai từ đứng cạnh nhau. Bài này nêu cả hai cách xếp, các phép thử và cách trả lời khi làm bài, giống các bài khác trong mục từ đơn, từ phức.
✅ Đi học không phải từ đơn (từ đơn chỉ có một tiếng). Thường, “đi học” được xem là cụm từ gồm hai từ đơn: “đi” và “học”, mỗi từ có nghĩa riêng, kết hợp tự do như đi chợ, đi làm, đi ngủ.
⚠️ Còn cách xếp khác: có từ điển ghi “đi học” thành một mục từ. Nếu đề bài coi đây là một từ, thì đó là từ phức – từ ghép (hai tiếng đều có nghĩa), không phải từ láy.
Từ loại: “đi”, “học” đều là động từ; cả cụm chỉ hoạt động. VD: Sáng nào em cũng dậy sớm đi học.
💡 Mẹo nhớ: “đi” và “học” đều là từ đơn có nghĩa riêng, kết hợp tự do như đi chợ, đi làm → thường xếp là cụm từ; nếu đề coi là một từ thì là từ ghép.
Hai cách xếp “đi học”
Từ là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa, dùng để đặt câu. Muốn biết “đi học” là một từ hay hai từ, cần xem hai tiếng gắn chặt với nhau đến đâu:
| Cách xếp | Kết luận | Vì sao |
|---|---|---|
| Thường xếp | Cụm từ (hai từ đơn: đi + học) | “Đi” và “học” đều có nghĩa riêng, dùng độc lập được; nghĩa của cụm là nghĩa của hai từ cộng lại (đi để học). |
| Nếu xem là một từ | Từ phức – từ ghép | Có từ điển ghi “đi học” thành một mục từ (động từ: đến trường để học); hai tiếng đều có nghĩa nên là ghép, không phải láy. |
Ba phép thử dưới đây cho thấy vì sao “đi học” thường được xem là hai từ:
| Phép thử | Ví dụ | Kết quả |
|---|---|---|
| Mỗi tiếng dùng riêng được không? | Em đi ra cổng. Em học bài. | Được: “đi”, “học” đều là từ. |
| Có kết hợp tự do không? | đi chợ, đi làm, đi chơi, đi ngủ | Có: “đi” ghép được với rất nhiều hoạt động khác. |
| Tiếng sau có nhận thêm từ riêng không? | đi học bơi, đi học vẽ, đi học tiếng Anh | Có: “học” nhận thêm từ (học bơi), “đi” chỉ việc đến nơi học. |
Dù vậy, “đi học” còn có nghĩa “theo học, đang là học sinh”, như trong câu “Con bé đã đến tuổi đi học”. Ở nghĩa này, hai tiếng gắn với nhau chặt hơn, nên có từ điển ghi thành một mục từ.
Làm bài ở trường nên trả lời thế nào?
Nếu đề hỏi “đi học là từ đơn hay từ ghép”, hãy trả lời: không phải từ đơn, vì có hai tiếng. Thường, đi học là cụm từ gồm hai từ đơn; nếu coi là một từ thì đó là từ ghép.
Nếu đề yêu cầu tách câu thành từng từ, có thể tách “đi / học”, vì mỗi tiếng là một từ có nghĩa, dùng được một mình. Hãy so với học hành: đây là một từ ghép, hai tiếng gắn chặt, cùng chỉ việc học nói chung, nên khi tách từ thì để nguyên “học hành”. Nếu thầy cô dạy theo một cách cụ thể, hãy làm theo cách ấy.
“Đi học” nghĩa là gì?
Đi học có hai nghĩa: (1) đến trường, đến lớp để học (“Sáng nay em đi học sớm”); (2) theo học ở một trường, một lớp, đang là học sinh, sinh viên (“Con bé đã đến tuổi đi học”).
Về từ loại, “đi” và “học” đều là động từ; cả “đi học” cũng chỉ hoạt động. Theo cách chia ở lớp 2–3, đây là từ chỉ hoạt động.
- Cụm từ hay gặp: đi học sớm, đi học về, đi học muộn, đến tuổi đi học, đi học thêm.
- Trái nghĩa: nghỉ học, bỏ học.
- Kết hợp cùng kiểu “đi + hoạt động”: đi chợ, đi làm, đi chơi, đi ngủ, đi bơi.
Đặt câu với “đi học”
- Sáng nào em cũng dậy sớm đi học.
- Trên đường đi học, em gặp bạn Lan.
- Chiều nay em đi học bơi cùng anh trai.
- Em trai em năm nay đã đến tuổi đi học.
- Hôm qua bạn Nam ốm nên không đi học được.
Câu 1, 2, 3 và 5 dùng nghĩa đến trường, đến lớp để học; câu 4 dùng nghĩa theo học, trở thành học sinh.
Mẹo phân biệt cụm từ và từ ghép
| Tổ hợp | Có tách được không? | Xếp |
|---|---|---|
| đi học | Thường tách được (đi + học) | Cụm từ (hai từ đơn); nếu xem là một từ: từ ghép |
| đi chợ | Tách được (đi + chợ) | Cụm từ (hai từ đơn) |
| học hành | Không (hai tiếng gắn chặt) | Từ phức – từ ghép đẳng lập |
| học | – | Từ đơn |
Mẹo: hai tiếng mà tiếng nào cũng dùng riêng được, lại thay được bằng tiếng khác rất tự do (đi học, đi chợ, đi làm), thường là cụm từ. Còn hai tiếng gắn chặt, chỉ chung một ý, khó thay tiếng khác (học hành, đi lại), thường là từ ghép.
Mẹo 1 – Không phải từ đơn: đi học có hai tiếng, mà từ đơn chỉ có một tiếng.
Mẹo 2 – Thử kết hợp tự do: đi học, đi chợ, đi làm, đi chơi → “đi” ghép được với nhiều hoạt động → thường là cụm từ (hai từ đơn).
Mẹo 3 – Nếu đề coi là một từ: hai tiếng đều có nghĩa → từ ghép, không phải từ láy.
Bài tập: Từ in đậm là từ đơn, từ ghép hay cụm từ?
- Sáng nào em cũng dậy sớm đi học.
- Tối nào em cũng học bài.
- Bố mẹ luôn quan tâm đến việc học hành của con.
- Mẹ đi chợ từ sáng sớm.
- Ông bị đau chân nên đi lại khó khăn.
Xem đáp án
- Thường là cụm từ (hai từ đơn: đi + học); nếu đề coi là một từ thì là từ ghép.
- Từ đơn: chỉ có một tiếng.
- Từ ghép (đẳng lập): hai tiếng gắn chặt, chỉ việc học nói chung.
- Cụm từ: hai từ đơn “đi” và “chợ”, giống đi học.
- Từ ghép (đẳng lập): “đi lại” chỉ việc đi nói chung, không phải “đi” rồi “lại”. Câu này dễ nhầm nhất vì cũng bắt đầu bằng “đi” như đi học, đi chợ.
Câu hỏi thường gặp
Đi học là từ đơn hay từ ghép?
Đi học không phải từ đơn, vì có hai tiếng. Thường nó được xem là cụm từ gồm hai từ đơn (đi + học); nếu coi là một từ thì là từ ghép.
Đi học có phải từ ghép không?
Có hai cách xếp. Phần lớn trường hợp, đi học là hai từ đơn đứng cạnh nhau (cụm từ). Có từ điển ghi “đi học” thành một mục từ; khi đó nó là từ ghép.
Đi học có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng không lặp âm (đ – h, i – oc), và cả hai đều có nghĩa.
Đi học là từ chỉ gì?
Đi học là từ chỉ hoạt động: “đi” và “học” đều là động từ.
