“Mồ hôi lấm tấm trên trán” là câu văn quen thuộc khi tả người lao động. Khi học về từ tượng thanh và tượng hình, nhiều bạn phân vân “lấm tấm” thuộc loại nào, vì nó đọc lên nghe rất có nhạc. Bài này trả lời cả hai câu hỏi: lấm tấm là từ tượng hình hay tượng thanh, và là từ láy gì, giống các bài khác trong mục từ tượng thanh, tượng hình.
✅ Lấm tấm là từ tượng hình: nó gợi hình ảnh những chấm nhỏ li ti, không mô phỏng âm thanh. Về cấu tạo, lấm tấm là từ láy vần (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng vần âm (lấm – tấm).
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm. VD: Mồ hôi lấm tấm trên trán.
💡 Mẹo nhớ: từ gợi những chấm nhỏ li ti, không mô phỏng âm thanh → từ tượng hình.
Vì sao “lấm tấm” là từ tượng hình?
Muốn biết một từ là tượng thanh hay tượng hình, hãy hỏi: từ ấy mô phỏng âm thanh, hay gợi ra hình ảnh, dáng vẻ?
| Tiêu chí | Từ tượng thanh | Từ tượng hình |
|---|---|---|
| Mô phỏng gì? | âm thanh của người, vật, thiên nhiên | hình ảnh, dáng vẻ, trạng thái |
| Đọc lên có giống tiếng thật không? | có (róc rách, lộp độp) | không, chỉ gợi ra hình dáng |
| “Lấm tấm” thuộc bên nào? | ❌ không mô phỏng tiếng nào | ✅ gợi những chấm nhỏ li ti, rải rác |
Đọc “lấm tấm”, ta không nghe thấy tiếng gì, mà thấy ngay hình ảnh: những giọt mồ hôi nhỏ, những hạt mưa phùn, những đốm hoa nhỏ rải rác trên một bề mặt. Từ gợi hình ảnh như vậy gọi là từ tượng hình. Cùng nhóm tượng hình với lấm tấm có lung linh (ánh sáng), lom khom (dáng người), li ti (rất nhỏ).
“Lấm tấm” là từ láy gì?
Tách hai tiếng ra và so từng phần:
| Tiêu chí | Lấm | Tấm |
|---|---|---|
| Âm đầu | l | t |
| Vần | âm | âm |
| Đứng riêng có nghĩa “chấm nhỏ rải rác”? | ❌ Không | ❌ Không (“tấm” trong tấm vải là nghĩa khác) |
Hai tiếng khác âm đầu (l – t) nhưng cùng vần “âm”, lại cùng thanh sắc. Đứng riêng, không tiếng nào mang nghĩa “chấm nhỏ rải rác”: “tấm” là tấm vải, tấm ảnh; còn “lấm” (lấm bùn) là bị dính bẩn, nghĩa khác. Phần lặp lại là vần, nên lấm tấm là từ láy vần (cách gọi lớp 4), thuộc nhóm láy bộ phận (cách gọi lớp 7).
Cùng kiểu láy vần với lấm tấm có lẩm bẩm (cũng vần âm), lủng củng (vần ung), lăn tăn (vần ăn).
“Lấm tấm” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Lấm tấm nghĩa là có nhiều chấm nhỏ, hạt nhỏ, rải rác trên một bề mặt. Từ này hay dùng cho mồ hôi, mưa phùn, sương, hoa nhỏ, tàn nhang, những thứ nhỏ li ti rải đều mà không dày đặc.
Về từ loại, “lấm tấm” là tính từ, chỉ đặc điểm: thêm “hơi”, “đã” vẫn nghe xuôi (đã lấm tấm mồ hôi). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: mồ hôi lấm tấm, mưa lấm tấm, lấm tấm hoa, lấm tấm tàn nhang, lấm tấm sương.
- Gần nghĩa: li ti, lác đác, lốm đốm.
- Trái nghĩa: dày đặc, chi chít.
Đặt câu với “lấm tấm”
- Mồ hôi lấm tấm trên trán.
- Mưa xuân lấm tấm bay trên mái ngói.
- Cành đào đã lấm tấm những nụ hồng.
- Sáng sớm, sương lấm tấm đọng trên lá cỏ.
- Chạy mấy vòng sân, lưng áo Nam lấm tấm mồ hôi.
Ở cả năm câu, lấm tấm đều gợi hình ảnh những chấm nhỏ rải rác: mồ hôi, mưa, nụ hoa, sương.
Mẹo phân biệt từ tượng thanh và tượng hình
| Từ | Gợi ra gì? | Xếp loại |
|---|---|---|
| lấm tấm | chấm nhỏ rải rác | Tượng hình, láy vần |
| lộp độp | tiếng mưa rơi lớn hạt | Tượng thanh, láy vần |
| lung linh | ánh sáng lay động | Tượng hình, láy âm đầu |
| róc rách | tiếng nước chảy | Tượng thanh, láy âm đầu |
Cùng tả cơn mưa, nhưng “mưa lấm tấm” là tượng hình (ta thấy hạt mưa nhỏ li ti), còn “mưa lộp độp” là tượng thanh (ta nghe tiếng mưa rơi). Mẹo: nhắm mắt lại, đọc từ đó lên. Nếu “nghe” được tiếng gì, đó là tượng thanh; nếu chỉ “thấy” hình ảnh, đó là tượng hình.
Mẹo 1 – Nghe hay thấy? Đọc lên mà nghe được tiếng động → tượng thanh; chỉ thấy hình ảnh, dáng vẻ → tượng hình. Lấm tấm là “thấy”.
Mẹo 2 – Tượng thanh, tượng hình nói về nghĩa; láy nói về cấu tạo: lấm tấm vừa là từ tượng hình vừa là từ láy vần.
Mẹo 3 – Cùng tả mưa, khác loại: mưa lấm tấm (tượng hình), mưa lộp độp (tượng thanh).
Bài tập: Từ in đậm là từ tượng thanh hay tượng hình?
- Mồ hôi lấm tấm trên trán.
- Mưa rơi lộp độp trên tàu lá chuối.
- Đèn lồng lung linh đêm Trung thu.
- Suối chảy róc rách qua khe đá.
- Cánh đồng lấp lánh những giọt sương.
Xem đáp án
- Tượng hình: gợi những chấm nhỏ rải rác.
- Tượng thanh: mô phỏng tiếng mưa rơi lớn hạt.
- Tượng hình: gợi ánh sáng lay động.
- Tượng thanh: mô phỏng tiếng nước chảy qua đá.
- Tượng hình: gợi ánh sáng chớp tắt liên tục. Câu này dễ nhầm vì nghe rất có nhạc, nhưng không mô phỏng tiếng động nào.
Câu hỏi thường gặp
Lấm tấm là từ tượng hình hay tượng thanh?
Lấm tấm là từ tượng hình: nó gợi hình ảnh những chấm nhỏ li ti, rải rác, không mô phỏng âm thanh.
Lấm tấm là từ láy gì?
Lấm tấm là từ láy vần (lặp vần âm). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Lấm tấm là từ loại gì?
Lấm tấm là tính từ, chỉ đặc điểm có nhiều chấm nhỏ rải rác. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Lấm tấm và li ti khác nhau thế nào?
Cả hai là từ tượng hình. Lấm tấm nhấn vào những chấm nhỏ rải rác trên một bề mặt (mồ hôi lấm tấm). Li ti nhấn vào kích thước rất nhỏ (hạt cát li ti).
