Ô tô là từ đơn hay từ phức?

“Cả nhà đi về quê bằng ô tô”: “ô tô” là từ đơn hay từ phức? Hai tiếng “ô” và “tô” đều quen (cái ô, tô màu) nhưng ghép lại chẳng ra nghĩa chiếc xe, vì đây là từ mượn. Bài này nêu cả hai cách xếp và cách trả lời khi làm bài, giống các bài khác trong mục từ đơn, từ phức.

Hai cách xếp “ô tô”

Ở trường, từ chỉ gồm một tiếng là từ đơn; từ gồm hai tiếng trở lên là từ phức. Sách ngôn ngữ học còn xét các tiếng có tách nghĩa được không:

Cách xếp	Kết luận	Vì sao
Theo định nghĩa ở trường	Từ phức	Từ đơn chỉ có một tiếng, “ô tô” có hai tiếng.
Theo nhiều nhà ngôn ngữ học	Từ đơn (nhiều âm tiết)	Từ mượn tiếng Pháp (auto): “ô” và “tô” đứng riêng không mang nghĩa này.

Ô tô được mượn từ tiếng Pháp “auto” (nói tắt của automobile). Người Việt đọc theo cách của mình rồi viết tách thành hai tiếng. Đứng riêng, “ô” là cái dù che mưa, “tô” là cái bát lớn hoặc việc tô màu, nhưng không tiếng nào góp vào nghĩa “chiếc xe”. Vì vậy ô tô không phải từ ghép, khác hẳn xe đạp (xe + đạp, cả hai tiếng đều góp nghĩa).

Làm bài ở trường nên trả lời thế nào?

Khi đề hỏi “từ đơn hay từ phức”, hãy trả lời theo số tiếng: ô tô là từ phức.

Nếu đề hỏi tiếp “từ ghép hay từ láy”, hãy nói rõ ô tô là từ mượn, không phải từ ghép (hai tiếng không góp nghĩa) và không phải từ láy (ô – tô chỉ cùng vần ô, không có tiếng gốc mang nghĩa). Có thể ghi thêm: sách ngôn ngữ học xếp ô tô là từ đơn nhiều âm tiết, giống cà phê, xà phòng.

Cùng nghĩa với ô tô, người miền Nam hay nói “xe hơi”. Khác với ô tô, xe hơi là từ ghép chính phụ: “xe” là tiếng chính, “hơi” cho biết loại xe (hỏi “xe gì?” – xe hơi).

“Ô tô” nghĩa là gì?

Ô tô là xe có bánh (thường là bốn bánh trở lên), chạy bằng động cơ, dùng chở người hoặc chở hàng trên đường bộ.

Về từ loại, ô tô là danh từ. Theo cách chia ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật (đồ vật, phương tiện).

• Cụm từ hay gặp: xe ô tô, ô tô khách, ô tô tải, lái ô tô, bến ô tô.
• Cách viết: viết tách hai tiếng “ô tô”, mỗi tiếng một dấu mũ.
• Từ gần nghĩa: xe hơi; nói chung các loại xe thì có từ xe cộ.

Đặt câu với “ô tô”

• Cả nhà đi về quê bằng ô tô.
• Chiếc ô tô khách dừng lại đón người.
• Bố mua cho em một chiếc ô tô đồ chơi.
• Ô tô tải chở đầy dưa hấu ra chợ.
• Giờ tan tầm, ô tô nối đuôi nhau trên đường phố.

Ở cả năm câu, ô tô đều là danh từ, gọi tên một loại phương tiện.

Mẹo nhớ cách xếp từ mượn

Từ	Số tiếng	Tách nghĩa được không?	Theo định nghĩa ở trường
ô tô	2	Không (từ mượn: auto)	Từ phức (sách ngôn ngữ học: từ đơn nhiều âm tiết)
xe hơi	2	Có (xe + hơi)	Từ phức – từ ghép chính phụ
xe máy	2	Có (xe + máy)	Từ phức – từ ghép chính phụ
xe	1	–	Từ đơn

Mẹo: ô tô, xe hơi, xe máy cùng chỉ phương tiện, nhưng chỉ ô tô là từ mượn, hai tiếng không góp nghĩa. Xe hơi, xe máy đều có tiếng chính “xe”, hỏi “xe gì?” trả lời được, nên là ghép chính phụ.

Bài tập: Theo định nghĩa ở trường, từ in đậm là từ đơn hay từ phức?

1. Cả nhà đi về quê bằng ô tô.
2. Bố dắt xe ra cổng.
3. Mẹ đi làm bằng xe máy.
4. Bố uống một tách cà phê mỗi sáng.
5. Trời mưa, mẹ che ô cho em.

Xem đáp án

1. Từ phức: có hai tiếng (sách ngôn ngữ học: từ đơn nhiều âm tiết, vì là từ mượn).
2. Từ đơn: chỉ có một tiếng.
3. Từ phức – từ ghép chính phụ: “xe” chính, “máy” chỉ loại xe.
4. Từ phức: có hai tiếng (từ mượn tiếng Pháp café).
5. Từ đơn: chỉ có một tiếng, “ô” là cái dù che mưa. Câu này dễ nhầm vì “ô” cũng có trong ô tô, nhưng ở đây nó đứng một mình và mang nghĩa riêng.

Câu hỏi thường gặp

Ô tô là từ đơn hay từ phức?

Theo định nghĩa ở trường, ô tô là từ phức (có hai tiếng). Nhiều nhà ngôn ngữ học xếp là từ đơn nhiều âm tiết, vì là từ mượn tiếng Pháp.

Ô tô có phải từ ghép không?

Không. “Ô” và “tô” không góp vào nghĩa chiếc xe, nên ô tô không phải từ ghép. Từ cùng nghĩa “xe hơi” mới là từ ghép.

Ô tô là từ mượn tiếng nước nào?

Ô tô là từ mượn tiếng Pháp (auto, nói tắt của automobile).

Ô tô là từ loại gì?

Ô tô là danh từ, chỉ một loại phương tiện đi lại.