“Nho nhỏ” là từ rất quen, có cả trong tên bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” của nhà thơ Thanh Hải. Nhưng khi gặp câu hỏi “nho nhỏ là từ láy hay từ ghép”, nhiều bạn lại lúng túng: tiếng “nho” nghe như quả nho, vậy hai tiếng có phải được ghép lại không? Bài này giải thích từng bước, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Nho nhỏ là từ láy, cụ thể là từ láy toàn bộ: lặp lại cả tiếng “nhỏ”, tiếng đầu đổi thanh hỏi thành thanh ngang (nho – nhỏ). ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (kích thước). VD: Ngôi nhà nho nhỏ nằm cuối làng.
💡 Mẹo nhớ: nho nhỏ là “nhỏ” lặp lại, chỉ đổi thanh ở tiếng đầu → từ láy toàn bộ, nghĩa nhẹ hơn: hơi nhỏ.
Vì sao “nho nhỏ” là từ láy?
Thử đặt hai tiếng cạnh nhau và so từng phần:
| Tiêu chí | Nho | Nhỏ |
|---|---|---|
| Âm đầu và vần | nh + o | nh + o |
| Thanh | ngang | hỏi |
| Góp nghĩa vào “nho nhỏ”? | ❌ Không (không phải quả nho) | ✅ Có, đây là tiếng gốc |
Hai tiếng giống nhau cả âm đầu lẫn vần, chỉ khác thanh. Thực chất, “nho nhỏ” là tiếng “nhỏ” được lặp lại; tiếng đứng trước đổi sang thanh ngang cho dễ đọc, nghe êm tai hơn. Vì vậy tiếng “nho” ở đây chỉ là bản lặp của “nhỏ”, không liên quan gì đến quả nho hay chữ “nho” trong nhà nho.
Kiểu láy này sách lớp 7 gọi là láy toàn bộ: cả tiếng được lặp lại, có khi đổi thanh hoặc đổi âm cuối ở tiếng đầu. Sách lớp 4 gọi là láy cả âm đầu và vần. Cùng kiểu với “nho nhỏ” có đo đỏ (từ “đỏ”), tim tím (từ “tím”), trăng trắng (từ “trắng”).
Cần phân biệt với vui vẻ: ở đó chỉ âm đầu v được lặp lại, vần khác nhau, nên vui vẻ thuộc láy bộ phận chứ không phải láy toàn bộ.
“Nho nhỏ” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Nho nhỏ nghĩa là hơi nhỏ, nhỏ một cách xinh xắn, dễ thương. So với “nhỏ”, nghĩa của “nho nhỏ” nhẹ hơn: nói “căn phòng nhỏ” có khi là chê chật, còn “căn phòng nho nhỏ” thường gợi cảm giác gọn gàng, ấm cúng.
Đây là cách tạo từ hay gặp ở các từ chỉ màu sắc, kích thước: lặp lại tiếng gốc để làm nhẹ nghĩa đi. Đỏ → đo đỏ (hơi đỏ), xanh → xanh xanh (hơi xanh), tím → tim tím (hơi tím).
Về từ loại, “nho nhỏ” là tính từ, vì nó nêu đặc điểm về kích thước của sự vật. Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, “nho nhỏ” thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: ngôi nhà nho nhỏ, khu vườn nho nhỏ, món quà nho nhỏ, niềm vui nho nhỏ, mong ước nho nhỏ.
- Gần nghĩa: nhỏ nhắn, nhỏ xinh, xinh xinh.
- Trái nghĩa: to lớn, rộng lớn, mênh mông.
Đặt câu với “nho nhỏ”
- Ngôi nhà nho nhỏ nằm cuối làng.
- Mẹ tặng em một chiếc hộp nho nhỏ để đựng kẹp tóc.
- Sau nhà có khu vườn nho nhỏ trồng rau thơm.
- Mỗi tối, em ghi lại một niềm vui nho nhỏ vào sổ tay.
- “Một mùa xuân nho nhỏ / Lặng lẽ dâng cho đời” (Thanh Hải, “Mùa xuân nho nhỏ”).
Câu cuối cho thấy “nho nhỏ” không chỉ nói về kích thước. Nhà thơ dùng từ này để nói về một đóng góp khiêm nhường, lặng lẽ mà mỗi người muốn dành cho cuộc đời.
Mẹo phân biệt từ láy và từ ghép có tiếng “nhỏ”
Tiếng “nhỏ” tạo ra cả từ láy lẫn từ ghép, nên rất hay xuất hiện trong bài tập. Bảng dưới giúp bạn xếp nhanh:
| Từ | Cách tạo | Xếp loại |
|---|---|---|
| nho nhỏ | lặp lại cả tiếng “nhỏ”, đổi thanh | Từ láy toàn bộ |
| nhỏ nhắn | lặp âm đầu nh, “nhắn” không góp nghĩa | Từ láy âm đầu |
| nhỏ nhoi | lặp âm đầu nh, “nhoi” không góp nghĩa | Từ láy âm đầu |
| nhỏ bé | “nhỏ” và “bé” đều có nghĩa | Từ ghép |
| nhỏ nhẹ | “nhỏ” và “nhẹ” đều có nghĩa | Từ ghép |
Mẹo 1 – Tính từ lặp cả tiếng là láy toàn bộ: nho nhỏ, đo đỏ, tim tím đều là một tiếng gốc lặp lại, tiếng đầu có thể đổi thanh. Thấy vậy là xếp ngay vào từ láy toàn bộ.
Mẹo 2 – Nghĩa “hơi…” là dấu hiệu: nho nhỏ là hơi nhỏ, đo đỏ là hơi đỏ. Từ láy toàn bộ của tính từ thường làm nghĩa nhẹ đi như vậy.
Mẹo 3 – Hai tiếng khác nhau thì xét nghĩa: chỉ một tiếng có nghĩa (nhỏ nhắn) là từ láy; cả hai tiếng có nghĩa (nhỏ bé, nhỏ nhẹ) là từ ghép, dù trùng âm đầu.
Bài tập: Xếp các từ sau vào nhóm từ láy hay từ ghép
- nho nhỏ
- nhỏ bé
- đo đỏ
- nhỏ nhoi
- nhỏ nhẹ
Xem đáp án
- Từ láy toàn bộ: lặp lại tiếng “nhỏ”, tiếng đầu đổi thanh.
- Từ ghép: “nhỏ” và “bé” cùng có nghĩa; đảo thành “bé nhỏ” vẫn dùng được.
- Từ láy toàn bộ: lặp lại tiếng “đỏ”, tiếng đầu đổi thanh.
- Từ láy âm đầu: chỉ “nhỏ” có nghĩa, “nhoi” chỉ lặp âm nh.
- Từ ghép: trùng âm đầu nh nhưng “nhẹ” có nghĩa (nói nhỏ nhẹ là nói nhỏ và nhẹ nhàng).
Câu hỏi thường gặp
Nho nhỏ là từ láy gì?
Nho nhỏ là từ láy toàn bộ: lặp lại tiếng “nhỏ”, tiếng đầu đổi thanh hỏi thành thanh ngang. Sách lớp 4 gọi kiểu này là láy cả âm đầu và vần.
“Nho” trong “nho nhỏ” có phải là quả nho không?
Không. “Nho” chỉ là tiếng “nhỏ” lặp lại và đổi thanh cho dễ đọc; nó không mang nghĩa quả nho.
Nho nhỏ là từ loại gì?
Nho nhỏ là tính từ, chỉ đặc điểm về kích thước (hơi nhỏ, nhỏ xinh). Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Đo đỏ, tim tím có phải từ láy giống nho nhỏ không?
Có. Đo đỏ và tim tím cùng kiểu với nho nhỏ: lặp lại tiếng gốc (đỏ, tím), tiếng đầu đổi thanh, nghĩa nhẹ đi (hơi đỏ, hơi tím).
