Tả quả cà chua mới chín, đôi má em bé hay chân trời lúc hoàng hôn, ta hay dùng từ “đo đỏ”. Nhiều bạn thắc mắc từ này là từ láy hay từ ghép, nhất là khi thấy tiếng “đo” cũng là một từ có nghĩa (đo chiều cao, đo đạc). Bài này giải thích ngắn gọn, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Đo đỏ là từ láy, cụ thể là từ láy toàn bộ: lặp lại cả tiếng “đỏ”, tiếng đầu đổi thanh hỏi thành thanh ngang (đo – đỏ). ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (màu sắc). VD: Má em bé đo đỏ vì lạnh.
💡 Mẹo nhớ: đo đỏ là “đỏ” lặp lại, chỉ đổi thanh ở tiếng đầu → từ láy toàn bộ, nghĩa nhẹ hơn: hơi đỏ.
Vì sao “đo đỏ” là từ láy?
Đặt hai tiếng cạnh nhau và so từng phần:
| Tiêu chí | Đo | Đỏ |
|---|---|---|
| Âm đầu và vần | đ + o | đ + o |
| Thanh | ngang | hỏi |
| Góp nghĩa vào “đo đỏ”? | ❌ Không (không phải “đo” trong đo đạc) | ✅ Có, đây là tiếng gốc |
Hai tiếng giống hệt nhau về âm đầu và vần, chỉ khác thanh. “Đo đỏ” thực chất là tiếng “đỏ” được lặp lại; tiếng đứng trước đổi sang thanh ngang cho dễ đọc, nghe êm tai. Tiếng “đo” ở đây không mang nghĩa “đo” trong đo chiều cao, đo đạc: nó chỉ là bản lặp của “đỏ”.
Sách lớp 7 gọi kiểu này là láy toàn bộ: cả tiếng được lặp lại, tiếng đầu có thể đổi thanh hoặc đổi âm cuối. Sách lớp 4 gọi là láy cả âm đầu và vần. Từ nho nhỏ cũng được tạo đúng như vậy (nhỏ → nho nhỏ).
Cần phân biệt với kiểu láy chỉ lặp âm đầu như vui vẻ: ở đó chỉ âm v được lặp lại, nên vui vẻ là láy bộ phận. Đo đỏ lặp cả âm đầu lẫn vần nên là láy toàn bộ.
“Đo đỏ” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Đo đỏ nghĩa là hơi đỏ, đỏ nhạt, chưa đỏ hẳn. So với “đỏ”, nghĩa của “đo đỏ” nhẹ hơn: quả cà chua đỏ là đã chín đều, còn quả cà chua đo đỏ là mới bắt đầu ửng màu.
Nhiều từ chỉ màu sắc được láy theo cách này để nói màu nhạt hơn: tím → tim tím, trắng → trăng trắng, xanh → xanh xanh. Ngược lại, muốn nói màu đậm hơn, sáng hơn thì thường dùng từ ghép: đỏ thắm, đỏ rực, đỏ tươi.
Về từ loại, “đo đỏ” là tính từ, chỉ đặc điểm về màu sắc. Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: má đo đỏ, đôi mắt đo đỏ, chân trời đo đỏ, quả chín đo đỏ.
- Gần nghĩa: hồng hồng, ửng đỏ, hơi đỏ.
- Màu đậm hơn: đỏ thắm, đỏ rực, đỏ au.
Đặt câu với “đo đỏ”
- Má em bé đo đỏ vì lạnh.
- Mấy quả cà chua ngoài vườn đã chín đo đỏ.
- Khóc xong, đôi mắt của bé vẫn còn đo đỏ.
- Hoàng hôn buông xuống, chân trời đo đỏ một màu.
- Chạy mấy vòng sân, mặt bạn Hùng đo đỏ, lấm tấm mồ hôi.
Trong cả năm câu, “đo đỏ” đều đi sau sự vật (má, quả cà chua, đôi mắt, chân trời, mặt) để nêu đặc điểm màu sắc của sự vật đó.
Mẹo phân biệt từ láy và từ ghép có tiếng “đỏ”
Tiếng “đỏ” đi với nhiều tiếng khác, tạo ra cả từ láy lẫn từ ghép:
| Từ | Cách tạo | Xếp loại |
|---|---|---|
| đo đỏ | lặp lại cả tiếng “đỏ”, đổi thanh | Từ láy toàn bộ |
| đỏ đắn | lặp âm đầu đ, “đắn” không góp nghĩa | Từ láy âm đầu |
| đỏ thắm | “thắm” nói rõ: đỏ đậm và tươi | Từ ghép chính phụ |
| đỏ rực | “rực” nói rõ: đỏ sáng chói | Từ ghép chính phụ |
Ở từ ghép chính phụ, tiếng chính đứng trước (đỏ), tiếng phụ đứng sau cho biết đỏ kiểu gì (thắm, rực). Sách lớp 4–5 gọi đây là từ ghép phân loại. Còn ở từ láy, tiếng lặp không thêm nghĩa mới. Ngay cả khi hai tiếng trùng âm đầu như tươi tốt, chỉ cần cả hai tiếng đều có nghĩa thì đó vẫn là từ ghép.
Mẹo 1 – Màu sắc lặp lại cả tiếng là láy toàn bộ: đo đỏ, tim tím, trăng trắng, xanh xanh. Nghĩa thường nhạt đi (hơi đỏ, hơi tím).
Mẹo 2 – Màu cộng một tiếng chỉ mức độ là từ ghép: đỏ thắm, đỏ rực, xanh ngắt, trắng tinh. Tiếng sau có nghĩa riêng, nói rõ màu ấy đậm, sáng thế nào.
Mẹo 3 – “Đo” không phải “đo đạc”: đừng vì tiếng đầu trùng với một từ có nghĩa mà xếp “đo đỏ” vào từ ghép.
Bài tập: Xếp các từ sau vào nhóm từ láy hay từ ghép
- đo đỏ
- đỏ thắm
- tim tím
- trắng tinh
- xanh xao
Xem đáp án
- Từ láy toàn bộ: lặp lại tiếng “đỏ”, tiếng đầu đổi thanh.
- Từ ghép chính phụ: “thắm” có nghĩa, nói rõ màu đỏ đậm và tươi.
- Từ láy toàn bộ: lặp lại tiếng “tím”, tiếng đầu đổi thanh.
- Từ ghép chính phụ: “tinh” có nghĩa là không lẫn màu khác.
- Từ láy âm đầu (không phải láy toàn bộ): chỉ lặp âm x, “xao” không góp nghĩa. Xanh xao cũng không chỉ màu xanh mà tả da dẻ tái nhợt.
Câu hỏi thường gặp
Đo đỏ là từ láy gì?
Đo đỏ là từ láy toàn bộ: lặp lại tiếng “đỏ”, tiếng đầu đổi thanh hỏi thành thanh ngang. Sách lớp 4 gọi kiểu này là láy cả âm đầu và vần.
Đo đỏ là từ loại gì?
Đo đỏ là tính từ, chỉ đặc điểm màu sắc (hơi đỏ, đỏ nhạt). Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Đo đỏ có phải từ ghép không?
Không. Tiếng “đo” chỉ là “đỏ” lặp lại, không mang nghĩa đo đạc, nên đo đỏ không phải từ ghép.
Đo đỏ khác đỏ thắm thế nào?
Đo đỏ là hơi đỏ, đỏ nhạt (từ láy). Đỏ thắm là đỏ đậm và tươi (từ ghép chính phụ). Một từ làm nhạt màu, một từ làm đậm màu.
