“Sau trận bão, hàng cây xơ xác” là câu văn quen thuộc khi tả cảnh sau thiên tai. Khi làm bài tập, nhiều bạn phân vân “xơ xác” là từ láy hay từ ghép, vì cả hai tiếng đều là những từ quen (xơ mướp, xác ve). Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Xơ xác là từ láy, cụ thể là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu x, tách riêng không tiếng nào mang nghĩa “trơ trụi, tiêu điều”. ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (trạng thái). VD: Sau trận bão, hàng cây xơ xác.
💡 Mẹo nhớ: hai tiếng cùng âm đầu X, cả hai tiếng đứng riêng đều không mang nghĩa này → từ láy.
Vì sao “xơ xác” là từ láy?
Ở từ ghép, mỗi tiếng đều góp một phần nghĩa. Thử tách “xơ xác” xem sao:
| Tiêu chí | Xơ | Xác |
|---|---|---|
| Âm đầu | x | x |
| Vần | ơ | ac |
| Đứng riêng có nghĩa “trơ trụi, tiêu điều”? | ❌ Không (“xơ” là sợi xơ mướp: nghĩa khác) | ❌ Không (“xác” là xác ve, xác pháo: nghĩa khác) |
Hai tiếng giống nhau ở âm đầu x, khác vần (ơ – ac). Đứng riêng, “xơ” là sợi xơ (xơ mướp, xơ dừa), “xác” là phần còn lại của vật đã chết hay đã dùng (xác ve, xác pháo). Không nghĩa nào trùng với nghĩa “trơ trụi, rách nát” của cả từ; nghĩa ấy chỉ có khi hai tiếng đi liền nhau. Vì vậy xơ xác là từ láy âm đầu (cách gọi lớp 4), hay láy bộ phận (cách gọi lớp 7).
Đây là cái bẫy giống đầm đìa, tất tả: hai tiếng tình cờ có nghĩa riêng nhưng không góp vào nghĩa của từ. Đảo lại thành “xác xơ” cũng có nghĩa gần như nhau, và cũng là từ láy âm đầu.
“Xơ xác” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Xơ xác nghĩa là trơ trụi, rách nát, tiêu điều, không còn gì lành lặn, trông rất thảm. Từ này hay dùng cho cây cối sau bão, nhà cửa, làng mạc bị tàn phá, quần áo rách, và cả người gầy gò, hốc hác (xơ xác vì đói).
Về từ loại, “xơ xác” là tính từ: thêm “rất”, “cả” vẫn nghe xuôi (xơ xác cả một vùng). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: hàng cây xơ xác, làng xóm xơ xác, xơ xác tiêu điều, quần áo xơ xác.
- Gần nghĩa: tả tơi, trơ trụi, tan hoang, rách rưới.
- Trái nghĩa: tươi tốt, xanh tươi, nguyên vẹn.
Đặt câu với “xơ xác”
- Sau trận bão, hàng cây xơ xác.
- Mùa đông, cây bàng trụi lá trông xơ xác.
- Cơn lũ đi qua để lại những mái nhà xơ xác.
- Chiếc áo cũ đã xơ xác, sờn rách cả hai vai.
- Sau mấy ngày lạc trong rừng, chú chó trở về gầy gò, xơ xác.
Câu 1, 2 và 3 tả cây cối, nhà cửa bị tàn phá; câu 4 tả quần áo rách; câu 5 tả con vật gầy yếu, hốc hác.
Mẹo phân biệt các từ tả cảnh tàn phá
| Từ | Phần lặp | Xếp loại |
|---|---|---|
| xơ xác | âm đầu x | Từ láy âm đầu |
| tả tơi | âm đầu t | Từ láy âm đầu |
| tan hoang | không lặp âm | Từ ghép (“tan” và “hoang” đều có nghĩa) |
| rách rưới | âm đầu r | Từ láy âm đầu |
Bốn từ gần nghĩa nhau nhưng hay dùng cho những thứ khác nhau: xơ xác cho cây cối, làng mạc; tả tơi cho quần áo, lá cờ; tan hoang cho cả một vùng bị tàn phá nặng; rách rưới cho quần áo cũ nát. Xơ xác, tả tơi, rách rưới là từ láy âm đầu; tan hoang không lặp âm nên là từ ghép. Trái nghĩa với xơ xác là tươi tốt, một từ ghép.
Về chính tả, “xơ xác” viết x ở cả hai tiếng. Đừng nhầm với “sơ sài” (đơn giản, qua loa) viết s ở cả hai tiếng.
Mẹo 1 – Hỏi “góp nghĩa” chứ không hỏi “có nghĩa”: “xơ” (xơ mướp), “xác” (xác ve) có nghĩa riêng nhưng không góp nghĩa “trơ trụi” → xơ xác vẫn là từ láy.
Mẹo 2 – Cùng âm đầu, khác vần → láy âm đầu: xơ xác (ơ – ac), tả tơi (a – ơi).
Mẹo 3 – Đảo lại vẫn là từ láy: xơ xác – xác xơ đều lặp âm x.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Sau trận bão, hàng cây xơ xác.
- Lá cờ cũ bị gió thổi tả tơi.
- Cơn lũ đi qua, làng xóm tan hoang.
- Sau cơn mưa, vườn rau tươi tốt hẳn lên.
- Mảnh vườn bỏ hoang trông xác xơ.
Xem đáp án
- Từ láy âm đầu: hai tiếng lặp âm x, không tiếng nào mang nghĩa “trơ trụi”.
- Từ láy âm đầu: hai tiếng lặp âm t (tả – tơi).
- Từ ghép: “tan” và “hoang” đều có nghĩa, không lặp âm.
- Từ ghép đẳng lập: “tươi” và “tốt” đều có nghĩa, dù cùng âm đầu t.
- Từ láy âm đầu: đảo lại từ “xơ xác”, vẫn lặp âm x. Câu này dễ nhầm vì trật tự hai tiếng khác câu 1.
Câu hỏi thường gặp
Xơ xác là từ láy gì?
Xơ xác là từ láy âm đầu (lặp âm x). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Xơ xác là từ loại gì?
Xơ xác là tính từ, chỉ đặc điểm trơ trụi, rách nát, tiêu điều. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Xơ xác và xác xơ có giống nhau không?
Gần như giống nhau, đều là từ láy âm đầu, đều chỉ cảnh trơ trụi, tiêu điều.
Xơ xác hay sơ sác?
Viết đúng là xơ xác (x ở cả hai tiếng). “Sơ sác” là viết sai.
