“Mồ hôi chảy đầm đìa trên trán” là câu văn quen thuộc khi tả người lao động dưới nắng. Khi làm bài tập, nhiều bạn phân vân “đầm đìa” là từ láy hay từ ghép, vì hai tiếng “đầm” và “đìa” đều gợi tới chỗ có nước (đầm sen, cái đìa). Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Đầm đìa là từ láy, cụ thể là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu đ, tách riêng không tiếng nào mang nghĩa “ướt nhiều”. ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (trạng thái ướt). VD: Mồ hôi chảy đầm đìa trên trán.
💡 Mẹo nhớ: hai tiếng cùng âm đầu Đ, cả hai tiếng đứng riêng đều không mang nghĩa này → từ láy.
Vì sao “đầm đìa” là từ láy?
Ở từ ghép, mỗi tiếng đều góp một phần nghĩa. Thử tách “đầm đìa” xem sao:
| Tiêu chí | Đầm | Đìa |
|---|---|---|
| Âm đầu | đ | đ |
| Vần | âm | ia |
| Đứng riêng có nghĩa “ướt nhiều, chảy ròng ròng”? | ❌ Không (“đầm” là vùng nước lớn: nghĩa khác) | ❌ Không (“đìa” là ao nhỏ ở một số vùng: nghĩa khác) |
Hai tiếng giống nhau ở âm đầu đ, khác vần (âm – ia). Đứng riêng, “đầm” là vùng nước rộng (đầm sen, đầm lầy), “đìa” là cái ao nhỏ (cách nói ở một số vùng). Nhưng không tiếng nào mang nghĩa “nước mắt, mồ hôi chảy nhiều”. Nghĩa đó chỉ có khi hai tiếng đi liền nhau. Vì vậy đầm đìa là từ láy âm đầu (cách gọi lớp 4), hay láy bộ phận (cách gọi lớp 7).
Đây là một cái bẫy hay gặp: hai tiếng tình cờ có nghĩa riêng (đầm, đìa), lại đều liên quan đến nước, nên dễ tưởng là từ ghép. Cách xét đúng là hỏi: nghĩa riêng ấy có góp vào nghĩa của từ không? Ở đây câu trả lời là không. Cùng kiểu láy âm đầu đ với đầm đìa có đung đưa, đau đớn.
“Đầm đìa” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Đầm đìa nghĩa là (nước mắt, mồ hôi, máu) ướt nhiều, chảy ròng ròng, thấm ướt cả một vùng. Từ này hay đi với “nước mắt”, “mồ hôi”, và gợi cảm giác mạnh: khóc rất nhiều, làm việc rất vất vả.
Về từ loại, “đầm đìa” thường được xếp là tính từ, chỉ trạng thái ướt đẫm: nó hay đứng sau “chảy”, “khóc”, “ướt” để nói việc đó diễn ra thế nào (khóc đầm đìa). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: nước mắt đầm đìa, mồ hôi đầm đìa, khóc đầm đìa, ướt đầm đìa.
- Gần nghĩa: ròng ròng, nhễ nhại (mồ hôi), lã chã (nước mắt), ướt đẫm.
- Trái nghĩa: khô ráo, khô khốc.
Đặt câu với “đầm đìa”
- Mồ hôi chảy đầm đìa trên trán.
- Nghe tin bà mất, mẹ khóc nước mắt đầm đìa.
- Chạy xong ba vòng sân, lưng áo em ướt đầm đìa.
- Bố cuốc đất giữa trưa, mồ hôi đầm đìa mà vẫn không nghỉ.
- Cô bé ngã trầy đầu gối, nước mắt đầm đìa trên má.
Ở cả năm câu, đầm đìa đều tả nước mắt, mồ hôi chảy nhiều, ướt đẫm.
Mẹo phân biệt các từ tả mồ hôi, nước mắt
| Từ | Phần lặp | Xếp loại |
|---|---|---|
| đầm đìa | âm đầu đ | Từ láy âm đầu |
| nhễ nhại | âm đầu nh | Từ láy âm đầu |
| lã chã | vần a | Từ láy vần |
| ròng ròng | lặp lại cả tiếng | Từ láy toàn bộ |
Bốn từ đều tả nước chảy nhiều, đều là từ láy, nhưng khác kiểu láy. Nhễ nhại hay đi với mồ hôi (mồ hôi nhễ nhại); lã chã hay đi với nước mắt (nước mắt lã chã rơi); còn đầm đìa, ròng ròng dùng được cho cả hai.
Mẹo 1 – Hỏi “góp nghĩa” chứ không hỏi “có nghĩa”: “đầm” (đầm sen), “đìa” (ao nhỏ) có nghĩa riêng nhưng không góp nghĩa “ướt nhiều” → đầm đìa vẫn là từ láy.
Mẹo 2 – Cùng âm đầu, khác vần → láy âm đầu: đầm đìa (âm – ia), nhễ nhại (ê – ai).
Mẹo 3 – Hay đi với nước mắt, mồ hôi: nước mắt đầm đìa, mồ hôi đầm đìa.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy gì?
- Mồ hôi chảy đầm đìa trên trán.
- Nước mắt cô bé rơi lã chã.
- Bố đi làm về, mồ hôi nhễ nhại.
- Máu chảy ròng ròng từ vết thương.
- Cành liễu đung đưa trước gió.
Xem đáp án
- Láy âm đầu: hai tiếng lặp âm đ, vần âm – ia khác nhau.
- Láy vần: hai tiếng cùng vần a (lã – chã), âm đầu l – ch khác nhau.
- Láy âm đầu: hai tiếng lặp âm nh, vần ê – ai khác nhau.
- Láy toàn bộ: lặp lại cả tiếng “ròng”.
- Láy âm đầu: hai tiếng lặp âm đ (đung – đưa). Câu này dễ nhầm vì không tả nước như bốn câu trên, nhưng cùng kiểu láy với đầm đìa.
Câu hỏi thường gặp
Đầm đìa là từ láy gì?
Đầm đìa là từ láy âm đầu (lặp âm đ). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Đầm đìa là từ loại gì?
Đầm đìa thường được xếp là tính từ, chỉ trạng thái ướt đẫm vì nước mắt, mồ hôi. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
“Đầm” và “đìa” có nghĩa không?
Đứng riêng thì có (đầm là vùng nước rộng, đìa là ao nhỏ), nhưng các nghĩa này không góp vào nghĩa “ướt nhiều” của từ. Vì vậy đầm đìa vẫn là từ láy.
Đầm đìa là từ tượng hình hay tượng thanh?
Đầm đìa gợi tả hình ảnh nước mắt, mồ hôi chảy ướt đẫm, không mô phỏng âm thanh, nên gần với từ tượng hình.
