“Sau giấc ngủ, mặt bé tươi tỉnh hẳn lên”: “tươi tỉnh” là từ láy hay từ ghép? Hai tiếng cùng âm đầu t, đọc lên nhẹ nhàng như từ láy; nhưng “tươi” và “tỉnh” đều có nghĩa khi đứng riêng. Bài này nêu cả hai cách xếp và cách trả lời khi làm bài, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Nên xếp tươi tỉnh là từ ghép (ghép đẳng lập): “tươi” là tươi tắn, “tỉnh” là tỉnh táo; cả hai cùng gợi vẻ sáng sủa, vui vẻ của nét mặt. Trùng âm đầu t chỉ là ngẫu nhiên, giống tươi tốt.
⚠️ Còn tranh cãi: có tài liệu xếp tươi tỉnh là từ láy âm đầu, vì hai tiếng cùng âm t và nghĩa cả từ (vui vẻ, hớn hở) không hẳn là “tỉnh táo”.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (nét mặt). VD: Sau giấc ngủ, mặt bé tươi tỉnh hẳn lên.
💡 Mẹo nhớ: “tươi” và “tỉnh” (tỉnh táo) đều có nghĩa, cùng gợi vẻ tươi tắn, sáng sủa → nên xếp từ ghép; có tài liệu xếp láy vì cùng âm T.
Hai cách xếp “tươi tỉnh”
Từ ghép là từ có các tiếng gắn với nhau bằng nghĩa; từ láy là từ có các tiếng gắn với nhau bằng âm. Tách tươi tỉnh ra:
| Tiêu chí | Tươi | Tỉnh |
|---|---|---|
| Âm đầu | t | t |
| Đứng riêng có nghĩa không? | ✅ Có: tươi tắn, không héo | ✅ Có: tỉnh táo, không buồn ngủ |
| Góp nghĩa vào cả từ? | ✅ Có | Có (vẻ tỉnh táo, sáng sủa), nhưng có ý kiến cho là không |
Từ đó có hai cách xếp:
| Cách xếp | Vì sao |
|---|---|
| Từ ghép đẳng lập | Hai tiếng đều có nghĩa, ngang hàng: nét mặt tươi tỉnh là nét mặt vừa tươi tắn vừa tỉnh táo. |
| Từ láy âm đầu | Hai tiếng cùng âm đầu t; nghĩa cả từ (vui vẻ, hớn hở) nghiêng về “tươi”, còn “tỉnh” chỉ làm từ nghe đầy đặn hơn. |
Tài liệu bồi dưỡng Tiếng Việt 4 nâng cao nêu quy tắc: các tiếng có cả quan hệ về nghĩa và quan hệ về âm thì xếp vào từ ghép, với ví dụ tươi tốt, mặt mũi, mơ mộng. Tươi tỉnh giống tươi tốt ở chỗ cả hai tiếng đều có nghĩa, nên cách xếp ghép có cơ sở chắc hơn.
Làm bài ở trường nên trả lời thế nào?
Hãy xếp tươi tỉnh là từ ghép (ghép đẳng lập, lớp 4–5 gọi là ghép tổng hợp) và giải thích: “tươi” và “tỉnh” đều có nghĩa, cùng tả vẻ sáng sủa của nét mặt.
Nếu thầy cô lớp mình dạy tươi tỉnh là từ láy thì làm theo, kèm giải thích “hai tiếng cùng âm đầu t”. Đừng nhầm tươi tỉnh với tươi tắn: “tắn” không có nghĩa riêng, nên tươi tắn là từ láy.
“Tươi tỉnh” nghĩa là gì?
Tươi tỉnh nghĩa là (nét mặt, vẻ người) vui vẻ, tươi tắn, sáng sủa, không còn mệt mỏi hay buồn rầu. Wiktionary giải nghĩa là “vui vẻ hớn hở”, ví dụ “mặt mũi tươi tỉnh”.
Về từ loại, tươi tỉnh là tính từ, chỉ đặc điểm. Theo cách chia ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm. Thử: “rất tươi tỉnh”, “nét mặt tươi tỉnh” đều nói được.
- Cụm từ hay gặp: nét mặt tươi tỉnh, mặt mũi tươi tỉnh, tươi tỉnh hẳn lên, tươi tỉnh trở lại.
- Gần nghĩa: tươi tắn, hớn hở, rạng rỡ. Trái nghĩa: ủ rũ, buồn rầu, phờ phạc.
Đặt câu với “tươi tỉnh”
- Sau giấc ngủ, mặt bé tươi tỉnh hẳn lên.
- Nghe tin vui, nét mặt bà tươi tỉnh hẳn.
- Uống cốc nước mát, cả đội tươi tỉnh trở lại.
- Mẹ đi làm về, mệt nhưng vẫn tươi tỉnh khi thấy con.
- Sáng nay trông bạn Lan tươi tỉnh hơn hôm qua.
Ở cả năm câu, tươi tỉnh đều là tính từ, tả vẻ vui vẻ, sáng sủa của nét mặt.
Mẹo phân biệt từ láy và từ ghép có tiếng “tươi”
| Từ | Tiếng còn lại | Xếp loại |
|---|---|---|
| tươi tỉnh | “tỉnh” có nghĩa (tỉnh táo) | Từ ghép đẳng lập (có tài liệu xếp láy) |
| tươi tốt | “tốt” có nghĩa | Từ ghép đẳng lập (đáp án bài tập Ngữ văn 7) |
| tươi tắn | “tắn” không có nghĩa, lặp âm t | Từ láy âm đầu |
| tươi cười | “cười” có nghĩa | Từ ghép |
Mẹo: đọc riêng tiếng thứ hai. “Tỉnh”, “tốt”, “cười” có nghĩa → từ ghép. “Tắn” không có nghĩa → tươi tắn là từ láy. Đáp án bài tập Ngữ văn 7 xếp tươi tốt vào từ ghép dù cùng âm đầu t, và tươi tỉnh giống hệt trường hợp ấy.
Mẹo 1 – Hai tiếng có nghĩa + trùng âm → vẫn là ghép: tươi tỉnh, tươi tốt, mặt mũi.
Mẹo 2 – So với tươi tắn: “tắn” không có nghĩa → tươi tắn là từ láy; “tỉnh” có nghĩa → tươi tỉnh nên xếp ghép.
Mẹo 3 – Còn tranh cãi: có tài liệu xếp láy vì cùng âm t; luôn giải thích kèm đáp án.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Sau giấc ngủ, mặt bé tươi tỉnh hẳn lên.
- Cô bé có nụ cười tươi tắn.
- Sau mưa, vườn rau tươi tốt hẳn lên.
- Bà tươi cười ra đón khách.
- Uống xong cốc trà, ông thấy đầu óc tỉnh táo hơn.
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập (cách xếp nên dùng); có tài liệu xếp láy âm đầu.
- Từ láy âm đầu: “tươi” có nghĩa, “tắn” chỉ lặp âm t.
- Từ ghép đẳng lập: “tươi” và “tốt” đều có nghĩa (đáp án bài tập Ngữ văn 7).
- Từ ghép: “tươi” và “cười” đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu: “tỉnh” có nghĩa, “táo” không mang nghĩa riêng ở đây. Câu này dễ lừa vì “tỉnh” cũng có trong tươi tỉnh, nhưng trong tỉnh táo, tiếng sau chỉ lặp âm t.
Câu hỏi thường gặp
Tươi tỉnh là từ láy hay từ ghép?
Còn tranh cãi, nhưng nên xếp từ ghép (ghép đẳng lập): “tươi” và “tỉnh” đều có nghĩa. Có tài liệu xếp là từ láy âm đầu vì cùng âm t.
Tươi tỉnh và tươi tắn khác nhau thế nào?
Hai từ gần nghĩa. Tươi tỉnh thường tả nét mặt hết mệt, trở nên vui vẻ (tươi tỉnh hẳn lên); tươi tắn tả vẻ tươi đẹp nói chung (nụ cười tươi tắn). Về cấu tạo, tươi tắn là từ láy, còn tươi tỉnh nên xếp từ ghép.
Tươi tỉnh là từ loại gì?
Tươi tỉnh là tính từ, chỉ đặc điểm của nét mặt, vẻ người. Theo cách chia ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
