“Mùa xuân, trời đất như bừng tỉnh” là câu văn quen thuộc khi tả cảnh xuân về. Khi làm bài tập, nhiều bạn phân vân “trời đất” là từ ghép hay từ láy, và nếu là từ ghép thì ghép kiểu gì. Bài này trả lời từng bước, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Trời đất là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “trời” và “đất” đều có nghĩa, ghép lại chỉ thiên nhiên, vũ trụ nói chung. ❌ Không phải từ láy.
Từ loại: danh từ, chỉ sự vật (thiên nhiên). VD: Mùa xuân, trời đất như bừng tỉnh.
💡 Mẹo nhớ: “trời” và “đất” đều có nghĩa, ghép lại thành nghĩa chung → từ ghép đẳng lập.
Vì sao “trời đất” là từ ghép?
Bước 1 – Từ láy hay từ ghép? Tách hai tiếng ra:
| Tiêu chí | Trời | Đất |
|---|---|---|
| Âm đầu, vần | tr + ơi | đ + ât |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: khoảng không trên cao (bầu trời) | Có: mặt đất dưới chân (đất đai) |
| Góp nghĩa vào “trời đất”? | ✅ Có | ✅ Có |
Hai tiếng không lặp âm: khác âm đầu (tr – đ), khác vần (ơi – ât). Cả hai đều có nghĩa rõ ràng: “trời” là bầu trời trên cao, “đất” là mặt đất dưới chân. Không lặp âm và đều có nghĩa, nên trời đất là từ ghép, không thể là từ láy.
Bước 2 – Ghép kiểu gì? Trời đất không phải “một loại trời” hay “một loại đất”. Hai tiếng ngang hàng, lại trái nhau về vị trí (trên – dưới), gộp lại thành nghĩa chung, khái quát hơn: cả thiên nhiên, cả vũ trụ quanh ta. Vì vậy đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
Cùng kiểu “hai vật ngang hàng gộp lại chỉ chung” với trời đất có nước non (sông núi, đất nước), đầu đuôi (từ đầu đến cuối), non sông.
“Trời đất” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Trời đất có hai cách dùng. Thứ nhất: trời và đất nói chung, tức thiên nhiên, vũ trụ (trời đất bao la, trời đất vào xuân). Thứ hai: dùng như một lời kêu khi ngạc nhiên, hốt hoảng vì việc gì xảy ra bất ngờ (“Trời đất ơi, sao con về muộn thế!”).
Về từ loại, “trời đất” là danh từ: có thể đứng sau “cả”, “giữa” (giữa trời đất bao la). Khi dùng để kêu lên (trời đất ơi), nó giống một thán từ. Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ sự vật.
- Cụm từ hay gặp: trời đất bao la, giữa trời đất, trời đất vào xuân, trời đất ơi.
- Gần nghĩa: đất trời, thiên nhiên, vũ trụ, đất trời bao la.
Đặt câu với “trời đất”
- Mùa xuân, trời đất như bừng tỉnh.
- Đứng trên đỉnh núi, em thấy trời đất thật bao la.
- Tết đến, trời đất và lòng người đều rộn ràng.
- Giữa trời đất mênh mông, con thuyền nhỏ bé lênh đênh trên biển.
- “Trời đất ơi, sao con lại để quên cặp sách!” mẹ kêu lên.
Câu 1 đến 4 dùng nghĩa thiên nhiên, vũ trụ; câu 5 dùng như một lời kêu khi ngạc nhiên.
Mẹo phân biệt từ ghép tổng hợp và từ ghép phân loại có tiếng “trời”, “đất”
| Từ | Nghĩa | Xếp loại |
|---|---|---|
| trời đất | trời và đất nói chung | Ghép đẳng lập (tổng hợp) |
| cây cỏ | cây và cỏ nói chung | Ghép đẳng lập (tổng hợp) |
| đất liền | phần đất không phải biển | Ghép chính phụ (phân loại) |
| đất sét | một loại đất dẻo | Ghép chính phụ (phân loại) |
Trời đất, cây cỏ chỉ chung cả loại nên là ghép tổng hợp. Đất liền, đất sét chỉ riêng một loại đất nên là ghép phân loại. Cách thử: hỏi “đây có phải một loại… không?”.
Mẹo 1 – Không lặp âm thì không phải từ láy: trời – đất khác cả âm đầu (tr – đ) lẫn vần (ơi – ât).
Mẹo 2 – Hai vật trái nhau gộp lại → ghép đẳng lập: trời + đất, đầu + đuôi, trên + dưới.
Mẹo 3 – Đảo được → ghép đẳng lập: trời đất – đất trời đều đúng, cùng nghĩa.
Bài tập: Từ nào là từ ghép tổng hợp, từ nào là từ ghép phân loại?
- trời đất
- đất liền
- cây cỏ
- đất sét
- non sông
Xem đáp án
- Tổng hợp (đẳng lập): trời và đất nói chung, chỉ thiên nhiên.
- Phân loại (chính phụ): một loại đất (phần đất không phải biển), “đất” là tiếng chính.
- Tổng hợp (đẳng lập): cây và cỏ nói chung.
- Phân loại (chính phụ): một loại đất dẻo, “đất” là tiếng chính.
- Tổng hợp (đẳng lập): “non” (núi) và “sông” ngang hàng, chỉ chung đất nước. Câu này dễ nhầm vì “non” thường hiểu là non nớt.
Câu hỏi thường gặp
Trời đất là từ ghép gì?
Trời đất là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): hai tiếng ngang hàng, nghĩa chung là thiên nhiên, vũ trụ.
Trời đất có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng khác âm đầu (tr – đ), khác vần (ơi – ât), và cả hai đều có nghĩa, nên đây là từ ghép.
Trời đất là từ loại gì?
Trời đất là danh từ, chỉ thiên nhiên, vũ trụ. Trong câu “Trời đất ơi!”, nó được dùng như một lời kêu.
Trời đất và đất trời có giống nhau không?
Có. Đất trời là trời đất đảo trật tự, nghĩa gần như nhau, cùng là từ ghép đẳng lập.
