“Con phố vắng lặng về đêm” là câu văn quen thuộc khi tả cảnh đêm. Hai tiếng “vắng” và “lặng” cùng vần ăng, đọc lên rất êm, nên nhiều bạn đoán ngay đây là từ láy vần. Thực ra không phải. Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ ghép.
❌ Vắng lặng không phải từ láy. ✅ Vắng lặng là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “vắng” và “lặng” đều có nghĩa, dù hai tiếng cùng vần ăng.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (cảnh vật). VD: Con phố vắng lặng về đêm.
💡 Mẹo nhớ: trùng âm (cùng vần ĂNG) nhưng “vắng” và “lặng” đều có nghĩa, ghép lại thành nghĩa chung → từ ghép đẳng lập.
Vì sao “vắng lặng” là từ ghép?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Vắng | Lặng |
|---|---|---|
| Âm đầu | v | l |
| Vần | ăng | ăng |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: ít hoặc không có người (đường vắng) | Có: yên, không có tiếng động (lặng gió, im lặng) |
| Góp nghĩa vào “vắng lặng”? | ✅ Có | ✅ Có |
Hai tiếng khác âm đầu (v – l) nhưng cùng vần “ăng”, nên nhìn qua rất giống một từ láy vần như bâng khuâng hay lủng củng. Điều quyết định là cả hai tiếng đều có nghĩa riêng: “vắng” là ít người, “lặng” là yên, không có tiếng động. Thử nói riêng từng tiếng: “con phố vắng”, “con phố lặng”, câu nào cũng có nghĩa. Ghép lại, vắng lặng là vắng người và yên lặng. Cả hai tiếng đều góp nghĩa, nên đây là từ ghép; việc cùng vần chỉ là tình cờ.
Hai tiếng ngang hàng, cùng tạo nên nghĩa chung, nên đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
“Vắng lặng” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Vắng lặng nghĩa là vắng người và yên lặng, không có tiếng động, gợi cảm giác trống trải, có khi buồn. Từ này hay dùng cho đường phố, làng xóm, trường học, căn nhà vào lúc đêm khuya hay ngày nghỉ.
Về từ loại, “vắng lặng” là tính từ: thêm “rất”, “thật” phía trước vẫn nghe xuôi (thật vắng lặng). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: con phố vắng lặng, căn nhà vắng lặng, sân trường vắng lặng, đêm khuya vắng lặng.
- Gần nghĩa: vắng vẻ, yên lặng, tĩnh mịch, hiu quạnh.
- Trái nghĩa: đông đúc, nhộn nhịp, tấp nập, ồn ào.
Đặt câu với “vắng lặng”
- Con phố vắng lặng về đêm.
- Nghỉ hè, sân trường vắng lặng, chỉ còn tiếng ve.
- Mọi người đi làm hết, căn nhà bỗng vắng lặng lạ thường.
- Trưa hè, con đường làng vắng lặng không một bóng người.
- Sau trận mưa lớn, khu chợ vắng lặng hơn mọi ngày.
Ở cả năm câu, vắng lặng đều tả cảnh ít người, không có tiếng động.
Mẹo phân biệt vắng lặng với các từ dễ nhầm
| Từ | Cấu tạo | Xếp loại |
|---|---|---|
| vắng lặng | “vắng” và “lặng” đều có nghĩa (cùng vần ăng) | Từ ghép đẳng lập |
| vắng vẻ | “vắng” có nghĩa, “vẻ” lặp âm v | Từ láy âm đầu |
| lặng lẽ | “lặng” có nghĩa, “lẽ” lặp âm l | Từ láy âm đầu |
| yên lặng | “yên” và “lặng” đều có nghĩa | Từ ghép đẳng lập |
Đây là nhóm dễ nhầm. Vắng lặng cùng vần nhưng hai tiếng đều có nghĩa → từ ghép. Vắng vẻ, lặng lẽ thì tiếng sau chỉ lặp âm đầu → từ láy. Về chính tả, “lặng lẽ” viết dấu ngã ở tiếng sau, không viết “lặng lẻ”.
Mẹo 1 – Cùng vần chưa chắc là từ láy: tách từng tiếng, nếu cả hai đều có nghĩa thì là từ ghép (vắng lặng, tươi cười, xa lạ).
Mẹo 2 – Thử nói riêng từng tiếng: “đường vắng”, “gió lặng” đều có nghĩa → từ ghép.
Mẹo 3 – Vắng lặng là ghép, vắng vẻ là láy: cùng tiếng “vắng”, nhưng “vẻ” không có nghĩa riêng nên vắng vẻ là từ láy.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Con phố vắng lặng về đêm.
- Buổi trưa, xóm nhỏ vắng vẻ.
- Bà lặng lẽ ngồi nhặt rau.
- Cả lớp yên lặng nghe cô giảng bài.
- Cả xóm im ắng lúc nửa đêm.
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập: “vắng” và “lặng” đều có nghĩa, dù cùng vần ăng.
- Từ láy âm đầu: “vắng” có nghĩa, “vẻ” chỉ lặp âm v.
- Từ láy âm đầu: “lặng” có nghĩa, “lẽ” chỉ lặp âm l.
- Từ ghép đẳng lập: “yên” và “lặng” đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu (vắng phụ âm đầu): “im” có nghĩa, “ắng” chỉ đi kèm. Câu này dễ nhầm vì gần nghĩa với vắng lặng nhưng lại là từ láy.
Câu hỏi thường gặp
Vắng lặng là từ láy phải không?
Không. Vắng lặng là từ ghép đẳng lập: hai tiếng cùng vần ăng, nhưng cả “vắng” và “lặng” đều có nghĩa.
Vắng lặng là từ ghép gì?
Vắng lặng là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): hai tiếng ngang hàng, cùng tạo nên nghĩa chung.
Vắng lặng là từ loại gì?
Vắng lặng là tính từ, chỉ đặc điểm vắng người, yên lặng. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Vắng lặng và vắng vẻ khác nhau thế nào?
Vắng lặng là từ ghép, nhấn vào cả sự vắng người lẫn sự yên lặng. Vắng vẻ là từ láy, nhấn vào sự ít người, trống trải.
