“Nước non ta tươi đẹp” là câu văn quen thuộc trong những bài viết về quê hương, đất nước. Hai tiếng “nước” và “non” cùng âm đầu n, đọc lên giống từ láy, còn tiếng “non” lại dễ bị hiểu là non nớt. Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Nước non là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “nước” và “non” (núi) đều có nghĩa. ❌ Không phải từ láy, dù hai tiếng cùng âm đầu n.
Từ loại: danh từ, chỉ sự vật (sông núi, đất nước). VD: Nước non ta tươi đẹp.
💡 Mẹo nhớ: trùng âm (cùng âm đầu N) nhưng “nước” và “non” đều có nghĩa, ghép lại thành nghĩa chung → từ ghép đẳng lập.
Vì sao “nước non” là từ ghép?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Nước | Non |
|---|---|---|
| Âm đầu | n | n |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: sông, biển; cũng là đất nước | Có: núi (từ cũ, như “non cao”, “núi non”) |
| Góp nghĩa vào “nước non”? | ✅ Có | ✅ Có |
Hai tiếng giống nhau ở âm đầu n, nhưng cả hai đều có nghĩa riêng. Điều dễ nhầm là tiếng “non”: ở đây nó không phải “non nớt”, mà là từ cũ nghĩa là núi, như trong núi non, “non cao”, “non xanh nước biếc”. “Nước” là sông nước. Ghép lại, nước non là sông núi, rộng ra là cả đất nước. Cả hai tiếng đều góp nghĩa, nên đây là từ ghép; việc trùng âm đầu chỉ là tình cờ.
Hai tiếng ngang hàng, gộp lại thành nghĩa chung, khái quát hơn từng tiếng, nên đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
“Nước non” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Nước non nghĩa là sông núi, và thường được dùng để chỉ cả đất nước, quê hương (nước non ta, non nước). Từ này mang sắc thái trang trọng, hay gặp trong thơ ca, lời bài hát yêu nước. Trong khẩu ngữ, “nước non” còn dùng với ý phủ định, nghĩa là kết quả: “chẳng nên nước non gì” là chẳng được kết quả gì.
Về từ loại, “nước non” là danh từ: có thể đứng sau “những”, “cả” hay trước “ta”, “này” (nước non ta). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ sự vật.
- Cụm từ hay gặp: nước non ta, non nước, nước non tươi đẹp, chẳng nên nước non gì.
- Gần nghĩa: non sông, sông núi, đất nước, giang sơn.
Đặt câu với “nước non”
- Nước non ta tươi đẹp.
- Các anh bộ đội ngày đêm canh giữ nước non.
- Bài hát ca ngợi vẻ đẹp của nước non quê hương.
- Đứng trên đỉnh núi, em thấy nước non hùng vĩ trải dài.
- Làm cả buổi mà chẳng nên nước non gì.
Câu 1 đến 4 dùng nghĩa sông núi, đất nước; câu 5 dùng nghĩa khẩu ngữ “kết quả” (với ý phủ định).
Mẹo phân biệt các từ chỉ đất nước, sông núi
| Từ | Quan hệ hai tiếng | Xếp loại |
|---|---|---|
| nước non | ngang hàng: nước và non (núi) | Ghép đẳng lập (tổng hợp) |
| non sông | ngang hàng: non (núi) và sông | Ghép đẳng lập (tổng hợp) |
| núi non | “non” cũng nghĩa là núi | Ghép đẳng lập (tổng hợp) |
| núi đồi | ngang hàng: núi và đồi | Ghép đẳng lập (tổng hợp) |
Cả bốn từ đều gộp hai cảnh vật ngang hàng, nên là ghép đẳng lập. Điểm chung đáng nhớ là tiếng “non”: trong nước non, non sông, núi non, nó đều có nghĩa là núi. Khi gặp “non” đi với sông, núi, nước, hãy nghĩ ngay đến nghĩa “núi”.
Mẹo 1 – “Non” đi với sông, nước là núi: nước non, non sông, núi non, non xanh nước biếc.
Mẹo 2 – Thấy trùng âm đầu, đừng vội kết luận là từ láy: “nước” và “non” đều có nghĩa → từ ghép. Khác với nói năng: “năng” không góp nghĩa nên nói năng là từ láy.
Mẹo 3 – Hai cảnh vật gộp lại → ghép tổng hợp: nước non, non sông, sông núi đều chỉ chung đất nước.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Nước non ta tươi đẹp.
- Vùng núi non trùng điệp ở phía Bắc.
- Em nói năng lễ phép với người lớn.
- Trời nắng nôi thế này, ra đường nhớ đội mũ.
- Mấy chồi cây non nớt vừa nhú lên sau mưa.
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập: “nước” và “non” (núi) đều có nghĩa, dù cùng âm đầu n.
- Từ ghép đẳng lập: “núi” và “non” (cũng nghĩa là núi) đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu: “nói” có nghĩa, “năng” chỉ lặp âm n.
- Từ láy âm đầu: “nắng” có nghĩa, “nôi” chỉ lặp âm n.
- Từ láy âm đầu: “non” (còn nhỏ, chưa cứng) có nghĩa, “nớt” chỉ lặp âm n. Câu này dễ nhầm vì có tiếng “non” như nước non, nhưng ở đây “non” là non nớt.
Câu hỏi thường gặp
Nước non là từ ghép gì?
Nước non là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): hai tiếng ngang hàng, nghĩa chung là sông núi, đất nước.
Nước non có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng cùng âm đầu n, nhưng cả “nước” và “non” (núi) đều có nghĩa, nên đây là từ ghép.
“Non” trong nước non nghĩa là gì?
“Non” ở đây là từ cũ, nghĩa là núi, như trong núi non, non sông, non cao. Nó không phải “non” trong non nớt.
Nước non là từ loại gì?
Nước non là danh từ, chỉ sông núi, đất nước. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật.
