“Bạn ấy giải quyết việc rất khôn khéo” là lời khen quen thuộc ở trường, ở nhà. Hai tiếng “khôn” và “khéo” cùng âm đầu kh, đọc lên giống từ láy, lại rất dễ lẫn với “khéo léo”. Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Khôn khéo là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “khôn” và “khéo” đều có nghĩa. ❌ Không phải từ láy, dù hai tiếng cùng âm đầu kh.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (cách cư xử, cách làm). VD: Bạn ấy giải quyết việc rất khôn khéo.
💡 Mẹo nhớ: trùng âm (cùng âm đầu KH) nhưng “khôn” và “khéo” đều có nghĩa, ghép lại thành nghĩa chung → từ ghép đẳng lập.
Vì sao “khôn khéo” là từ ghép?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Khôn | Khéo |
|---|---|---|
| Âm đầu | kh | kh |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: biết suy nghĩ, biết cách xử sự (đứa trẻ khôn) | Có: giỏi làm, làm đẹp, làm gọn (khéo tay, khéo nói) |
| Góp nghĩa vào “khôn khéo”? | ✅ Có | ✅ Có |
Hai tiếng giống nhau ở âm đầu kh, nhưng cả hai đều có nghĩa riêng: “khôn” là biết suy nghĩ, biết xử sự cho đúng; “khéo” là giỏi làm, làm đẹp, nói cho người khác dễ nghe. Thử nói riêng từng tiếng: “bạn ấy khôn”, “bạn ấy khéo”, câu nào cũng có nghĩa. Ghép lại, khôn khéo là vừa khôn ngoan vừa khéo léo. Cả hai tiếng đều góp nghĩa, nên đây là từ ghép; việc trùng âm đầu chỉ là tình cờ.
Hai tiếng ngang hàng, cùng tạo nên nghĩa chung, nên đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
Cần phân biệt với khéo léo: cũng có tiếng “khéo”, nhưng “léo” không có nghĩa riêng, chỉ lặp vần eo, nên khéo léo là từ láy vần.
“Khôn khéo” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Khôn khéo nghĩa là khôn ngoan và khéo léo trong cách cư xử, cách nói, cách giải quyết công việc, khiến mọi việc êm đẹp, ai cũng vừa lòng. Từ này thường nói về cách ứng xử, ít khi nói về sự khéo tay.
Về từ loại, “khôn khéo” là tính từ: thêm “rất”, “thật” phía trước vẫn nghe xuôi (thật khôn khéo). Trong câu, nó hay đứng sau động từ để nói cách làm (cư xử khôn khéo, nói khôn khéo). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: cư xử khôn khéo, giải quyết khôn khéo, ăn nói khôn khéo, khôn khéo từ chối.
- Gần nghĩa: khôn ngoan, khéo léo, tế nhị.
- Trái nghĩa: vụng về, dại dột, vụng.
Đặt câu với “khôn khéo”
- Bạn ấy giải quyết việc rất khôn khéo.
- Lớp trưởng khôn khéo giúp hai bạn đang giận nhau làm lành.
- Chú cáo trong truyện khôn khéo lừa được con quạ.
- Mẹ khôn khéo từ chối lời mời mà không làm ai phật lòng.
- Biết ăn nói khôn khéo, chị bán hàng có rất nhiều khách quen.
Ở cả năm câu, khôn khéo đều khen cách cư xử, cách nói khéo, khiến mọi việc êm đẹp.
Mẹo phân biệt khôn khéo và khéo léo
| Từ | Cấu tạo | Xếp loại |
|---|---|---|
| khôn khéo | “khôn” và “khéo” đều có nghĩa (cùng âm kh) | Từ ghép đẳng lập |
| khéo léo | “khéo” có nghĩa, “léo” lặp vần eo | Từ láy vần |
| khéo tay | “tay” làm rõ: khéo ở đôi tay | Từ ghép |
| vụng về | “vụng” có nghĩa, “về” lặp âm v | Từ láy âm đầu |
Khôn khéo và khéo léo cùng có tiếng “khéo”, cùng là lời khen, nhưng khác cấu tạo: “khôn” có nghĩa riêng nên khôn khéo là từ ghép; “léo” không góp nghĩa nên khéo léo là từ láy. Về nghĩa, khôn khéo thiên về cách cư xử; khéo léo dùng được cả cho đôi tay (khéo léo xâu kim) lẫn cách cư xử.
Mẹo 1 – Thấy trùng âm đầu, đừng vội kết luận là từ láy: “khôn” và “khéo” đều có nghĩa → từ ghép; còn ở khó khăn, “khăn” không góp nghĩa nên là từ láy.
Mẹo 2 – Thử nói riêng từng tiếng: “bạn ấy khôn”, “bạn ấy khéo” đều có nghĩa → từ ghép.
Mẹo 3 – Khôn khéo là ghép, khéo léo là láy: cùng tiếng “khéo”, nhưng “léo” chỉ lặp vần.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Bạn ấy giải quyết việc rất khôn khéo.
- Bà khéo léo xâu kim may áo.
- Lần đầu nấu cơm, em còn vụng về.
- Đường lên bản còn nhiều khó khăn.
- Chị em rất khéo tay, may được cả áo cho búp bê.
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập: “khôn” và “khéo” đều có nghĩa, dù cùng âm đầu kh.
- Từ láy vần: “khéo” có nghĩa, “léo” chỉ lặp vần eo.
- Từ láy âm đầu: “vụng” có nghĩa, “về” chỉ lặp âm v.
- Từ láy âm đầu: “khó” có nghĩa, “khăn” chỉ lặp âm kh.
- Từ ghép: “khéo” và “tay” đều có nghĩa. Câu này dễ nhầm vì có tiếng “khéo” như câu 2, nhưng “tay” có nghĩa rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Khôn khéo là từ ghép gì?
Khôn khéo là từ ghép đẳng lập: hai tiếng ngang hàng, cùng có nghĩa. Lớp 4–5 gọi đây là từ ghép tổng hợp.
Khôn khéo có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng cùng âm đầu kh, nhưng cả “khôn” và “khéo” đều có nghĩa, nên đây là từ ghép.
Khôn khéo và khéo léo khác nhau thế nào?
Khôn khéo là từ ghép, thiên về cách cư xử khôn ngoan, êm đẹp. Khéo léo là từ láy vần, dùng cho cả đôi tay khéo lẫn cách cư xử.
Khôn khéo là từ loại gì?
Khôn khéo là tính từ, chỉ đặc điểm khôn ngoan, khéo léo trong cư xử. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
