“Thóc rơi rớt trên đường” là câu văn quen thuộc khi tả mùa gặt. Hai tiếng “rơi” và “rớt” cùng âm đầu r, lại gần nghĩa nhau, nên nhiều bạn nghĩ đây là từ láy. Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Rơi rớt là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “rơi” và “rớt” (rơi, khẩu ngữ) đều có nghĩa. ❌ Không phải từ láy, dù hai tiếng cùng âm đầu r.
Từ loại: từ điển ghi là tính từ (còn sót lại); khi tả việc rơi vãi, nó dùng như động từ. VD: Thóc rơi rớt trên đường.
💡 Mẹo nhớ: trùng âm (cùng âm đầu R) nhưng “rơi” và “rớt” đều có nghĩa, ghép lại thành nghĩa chung → từ ghép đẳng lập.
Vì sao “rơi rớt” là từ ghép?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Rơi | Rớt |
|---|---|---|
| Âm đầu | r | r |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: từ trên cao rớt xuống (bút rơi) | Có: rơi (khẩu ngữ: rớt tiền, rớt xuống ao) |
| Góp nghĩa vào “rơi rớt”? | ✅ Có | ✅ Có |
Hai tiếng giống nhau ở âm đầu r, nhưng cả hai đều có nghĩa riêng, và nghĩa còn rất gần nhau: “rơi” là từ trên cao xuống, “rớt” cũng là rơi (cách nói thân mật, nhất là ở miền Nam: rớt tiền, làm rớt cây bút). Thử nói riêng từng tiếng: “hạt thóc rơi”, “hạt thóc rớt”, câu nào cũng có nghĩa. Hai tiếng cùng nghĩa ghép lại, nên đây là từ ghép; việc trùng âm đầu chỉ là tình cờ.
Hai tiếng ngang hàng, nghĩa chung khái quát hơn từng tiếng (rơi vãi ra từng ít, còn sót lại), nên đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
Cùng kiểu “hai tiếng gần nghĩa, trùng âm đầu mà vẫn là từ ghép” với rơi rớt có rơi rụng (r), mong muốn (m), đón đợi (đ).
“Rơi rớt” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Rơi rớt có hai nghĩa gần nhau. Thứ nhất: rơi vãi ra từng ít một (thóc rơi rớt trên đường, cơm rơi rớt trên bàn). Thứ hai: còn sót lại, còn lại một ít (vài giọt mưa rơi rớt, chút nắng chiều rơi rớt, thói quen cũ còn rơi rớt lại).
Về từ loại, từ điển (Wiktionary tiếng Việt) ghi “rơi rớt” là tính từ, theo nghĩa “còn sót lại”. Khi tả việc rơi vãi đang xảy ra (thóc rơi rớt dọc đường), nó được dùng như động từ. Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, cần xem câu cụ thể: tả việc rơi vãi thì gần với từ chỉ hoạt động, tả cái còn sót lại thì gần với từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: rơi rớt trên đường, còn rơi rớt lại, vài giọt rơi rớt, chút nắng rơi rớt.
- Gần nghĩa: rơi vãi, sót lại, lác đác.
Đặt câu với “rơi rớt”
- Thóc rơi rớt trên đường.
- Bé ăn cơm còn rơi rớt ra bàn.
- Mưa đã tạnh, chỉ còn vài giọt rơi rớt trên mái hiên.
- Chút nắng chiều rơi rớt trên ngọn tre.
- Lên thành phố đã lâu, giọng nói quê hương vẫn còn rơi rớt trong lời chú.
Câu 1 và 2 dùng nghĩa rơi vãi ra; câu 3, 4 và 5 dùng nghĩa còn sót lại một ít.
Mẹo phân biệt rơi rớt với các từ dễ nhầm
| Từ | Tiếng thứ hai đứng riêng | Xếp loại |
|---|---|---|
| rơi rớt | có nghĩa: rơi (khẩu ngữ) | Từ ghép đẳng lập |
| rơi rụng | có nghĩa: lìa khỏi cành | Từ ghép đẳng lập |
| rơi vãi | có nghĩa: tung ra khắp nơi | Từ ghép đẳng lập |
| rời rạc | “rạc” không góp nghĩa | Từ láy âm đầu |
Rơi rớt, rơi rụng, rơi vãi đều ghép “rơi” với một tiếng có nghĩa, nên đều là từ ghép. Rời rạc cũng lặp âm r nhưng tiếng “rạc” không góp nghĩa, nên là từ láy. Cách xét này cũng dùng được cho vụn vỡ: trùng âm đầu v nhưng hai tiếng đều có nghĩa, nên là từ ghép.
Mẹo 1 – Hai tiếng cùng nghĩa ghép lại → từ ghép đẳng lập: rơi rớt (đều là rơi), mong muốn, chờ đợi.
Mẹo 2 – Thử nói riêng từng tiếng: “hạt thóc rơi”, “hạt thóc rớt” đều có nghĩa → từ ghép.
Mẹo 3 – Rớt là rơi: “rớt” là cách nói thân mật của “rơi”, nên rơi rớt không thể là từ láy.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Thóc rơi rớt trên đường.
- Lá vàng rơi rụng đầy sân.
- Em bé ăn bánh làm vụn rơi vãi khắp nhà.
- Câu chuyện bạn kể còn rời rạc.
- Cả lớp rộn ràng chuẩn bị đón Tết.
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập: “rơi” và “rớt” đều có nghĩa, dù cùng âm đầu r.
- Từ ghép đẳng lập: “rơi” và “rụng” đều có nghĩa.
- Từ ghép: “rơi” và “vãi” (tung ra khắp nơi) đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu: “rời” có nghĩa, “rạc” chỉ lặp âm r.
- Từ láy âm đầu: hai tiếng lặp âm r (rộn – ràng). Câu này dễ nhầm vì cùng âm đầu r như rơi rớt nhưng lại là từ láy.
Câu hỏi thường gặp
Rơi rớt là từ ghép gì?
Rơi rớt là từ ghép đẳng lập: hai tiếng ngang hàng, cùng có nghĩa. Lớp 4–5 gọi đây là từ ghép tổng hợp.
Rơi rớt có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng cùng âm đầu r, nhưng cả “rơi” và “rớt” đều có nghĩa, nên đây là từ ghép.
Rơi rớt là từ loại gì?
Từ điển ghi rơi rớt là tính từ (còn sót lại). Khi tả việc rơi vãi đang xảy ra, nó được dùng như động từ.
“Rớt” nghĩa là gì?
“Rớt” nghĩa là rơi, là cách nói thân mật, nhất là ở miền Nam (rớt tiền, rớt xuống nước). Ngoài ra, “rớt” còn có nghĩa là thi trượt (thi rớt).
