“Con đường làng khấp khểnh đá sỏi” là câu văn quen thuộc khi tả đường quê. Khi làm bài tập, nhiều bạn phân vân “khấp khểnh” là từ ghép hay từ láy, và nếu là từ láy thì láy âm đầu hay láy vần. Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Khấp khểnh là từ láy, cụ thể là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu kh, tách riêng không tiếng nào mang nghĩa “lồi lõm”. ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (bề mặt). VD: Con đường làng khấp khểnh đá sỏi.
💡 Mẹo nhớ: hai tiếng cùng âm đầu KH, cả hai tiếng đứng riêng đều không mang nghĩa này → từ láy.
Vì sao “khấp khểnh” là từ láy?
Ở từ ghép, mỗi tiếng đều góp một phần nghĩa. Thử tách “khấp khểnh” xem sao:
| Tiêu chí | Khấp | Khểnh |
|---|---|---|
| Âm đầu | kh | kh |
| Vần | âp | ênh |
| Đứng riêng có nghĩa “lồi lõm”? | ❌ Không | ❌ Không |
Hai tiếng giống nhau ở âm đầu kh, khác vần (âp – ênh), nên đây là láy âm đầu chứ không phải láy vần. Đứng riêng, “khấp” và “khểnh” không mang nghĩa gì liên quan đến mặt đường lồi lõm; nghĩa chỉ có khi hai tiếng đi liền nhau. Vì vậy khấp khểnh là từ láy âm đầu (cách gọi lớp 4), hay láy bộ phận (cách gọi lớp 7).
Đọc lên, “khấp khểnh” như gợi luôn cảm giác xe nảy lên, chân bước không đều. Đây là một từ tượng hình: gợi tả hình dáng bề mặt, không mô phỏng âm thanh. Cùng kiểu láy âm đầu tả mặt đường không phẳng có gập ghềnh, gồ ghề, mấp mô.
“Khấp khểnh” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Khấp khểnh nghĩa là không bằng phẳng, chỗ cao chỗ thấp, lồi lõm, không đều. Từ này hay dùng cho mặt đường, bậc thềm, hàng gạch đá; nói về răng thì là răng mọc không đều, không thẳng hàng (hàm răng khấp khểnh). Đi trên đường khấp khểnh, người ta dễ bước loạng choạng.
Về từ loại, “khấp khểnh” là tính từ: thêm “rất”, “hơi” phía trước vẫn nghe xuôi (hơi khấp khểnh). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: đường khấp khểnh, khấp khểnh đá sỏi, bậc đá khấp khểnh, răng khấp khểnh.
- Gần nghĩa: gập ghềnh, gồ ghề, mấp mô, lồi lõm.
- Trái nghĩa: bằng phẳng, phẳng phiu, nhẵn nhụi.
Đặt câu với “khấp khểnh”
- Con đường làng khấp khểnh đá sỏi.
- Xe đạp đi trên đường khấp khểnh nảy lên từng chặp.
- Mấy bậc đá dẫn lên chùa khấp khểnh, rêu phủ xanh.
- Bạn ấy cười để lộ hàm răng khấp khểnh rất duyên.
- Sau trận mưa lớn, mặt sân đất khấp khểnh những vũng nước.
Câu 1, 2, 3 và 5 tả mặt đường, bậc đá, sân đất lồi lõm; câu 4 tả răng mọc không đều.
Mẹo phân biệt các từ tả mặt đường không phẳng
| Từ | Phần lặp | Xếp loại |
|---|---|---|
| khấp khểnh | âm đầu kh | Từ láy âm đầu |
| gập ghềnh | âm đầu /g/ (g – gh) | Từ láy âm đầu |
| gồ ghề | âm đầu /g/ (g – gh) | Từ láy âm đầu |
| mấp mô | âm đầu m | Từ láy âm đầu |
Bốn từ đều là láy âm đầu, gần nghĩa nhau. Chú ý gập ghềnh, gồ ghề: g và gh là cùng một âm (viết gh trước i, e, ê), nên vẫn là lặp âm đầu. Nhóm này rất giống trường hợp cót két (c – k) và cuống quýt (c – qu): chữ viết khác nhưng âm giống nhau.
Mẹo 1 – Tách ra không ai hiểu → từ láy: “khấp” và “khểnh” đứng riêng không mang nghĩa lồi lõm.
Mẹo 2 – Cùng âm đầu, khác vần → láy âm đầu: khấp khểnh (âp – ênh), mấp mô (âp – ô).
Mẹo 3 – Tả bề mặt, dáng vẻ → từ tượng hình: khấp khểnh, gập ghềnh, gồ ghề đều gợi hình ảnh, không mô phỏng âm thanh, giống sừng sững.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy gì?
- Con đường làng khấp khểnh đá sỏi.
- Đường lên núi gập ghềnh, quanh co.
- Mặt ruộng mấp mô sau mùa gặt.
- Em bé tập đi loạng choạng.
- Tấm ván gỗ cũ gồ ghề, sần sùi.
Xem đáp án
- Láy âm đầu: hai tiếng lặp âm kh, vần âp – ênh khác nhau.
- Láy âm đầu: hai tiếng lặp âm /g/ (g – gh), vần âp – ênh khác nhau.
- Láy âm đầu: hai tiếng lặp âm m, vần âp – ô khác nhau.
- Láy vần: hai tiếng cùng vần oang (loạng – choạng).
- Láy âm đầu: g và gh là cùng một âm /g/, vần ô – ê khác nhau. Câu này dễ nhầm vì hai tiếng viết khác chữ cái đầu (g – gh).
Câu hỏi thường gặp
Khấp khểnh là từ láy gì?
Khấp khểnh là từ láy âm đầu (lặp âm kh). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Khấp khểnh là từ tượng hình hay tượng thanh?
Khấp khểnh là từ tượng hình: nó gợi tả hình dáng bề mặt lồi lõm, không bằng phẳng, không mô phỏng âm thanh.
Khấp khểnh là từ loại gì?
Khấp khểnh là tính từ, chỉ đặc điểm không bằng phẳng, không đều. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Khấp khểnh và gập ghềnh khác nhau thế nào?
Cả hai là từ láy âm đầu, gần nghĩa. Khấp khểnh nhấn vào chỗ cao chỗ thấp lổn nhổn, không đều (đá sỏi, răng). Gập ghềnh nhấn vào đường lên xuống dốc liên tục, khó đi (đường núi gập ghềnh).
