Chú rùa trong truyện “Rùa và Thỏ” thường được tả là chậm chạp. Từ này dễ nhận ra có hai tiếng cùng âm đầu ch, nhưng nhiều bạn vẫn băn khoăn vì tiếng “chạp” lại trùng với chữ Chạp trong “tháng Chạp”. Bài này giải thích vì sao chậm chạp là từ láy, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Chậm chạp là từ láy, cụ thể là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu ch, chỉ tiếng “chậm” mang nghĩa. ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm. VD: Chú rùa bò chậm chạp trên bãi cát.
💡 Mẹo nhớ: hai tiếng cùng âm đầu CH, “chạp” không góp nghĩa → từ láy.
Vì sao “chậm chạp” là từ láy?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Chậm | Chạp |
|---|---|---|
| Âm đầu | ch | ch |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: không nhanh (đi chậm) | Có (tháng Chạp), nhưng là nghĩa khác hẳn |
| Góp nghĩa vào “chậm chạp”? | ✅ Có, đây là tiếng gốc | ❌ Không |
Nghĩa của cả từ đến từ tiếng “chậm”. Tiếng “chạp” chỉ lặp âm đầu ch, cùng thanh nặng với “chậm”, làm cho nghĩa “chậm” được nhấn mạnh hơn. “Chạp” trong tháng Chạp (tháng mười hai âm lịch) là một từ khác, không liên quan. Hai tiếng giống âm, một tiếng góp nghĩa → từ láy âm đầu (cách gọi lớp 4), hay láy bộ phận (cách gọi lớp 7).
Cùng kiểu “tiếng gốc đứng trước, tiếng sau lặp âm đầu” với chậm chạp có khó khăn, vui vẻ, mơ màng.
Cần phân biệt với “chậm trễ”: tiếng “trễ” có nghĩa (muộn, quá giờ), nên chậm trễ là từ ghép. Từ này còn hay bị viết sai thành “chậm chễ”; giải thích chi tiết có trong bài Chậm trễ hay chậm chễ?
“Chậm chạp” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Chậm chạp nghĩa là rất chậm, chậm hơn hẳn mức bình thường; cũng chỉ người thiếu nhanh nhẹn, kém linh hoạt trong cử chỉ, suy nghĩ. So với “chậm”, “chậm chạp” nặng hơn và thường mang ý chê.
Về từ loại, “chậm chạp” là tính từ: thêm “rất”, “quá” phía trước vẫn nghe xuôi (quá chậm chạp). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: bò chậm chạp, bước đi chậm chạp, dáng điệu chậm chạp, phản ứng chậm chạp.
- Gần nghĩa: chậm rì, lề mề, rề rà, ì ạch.
- Trái nghĩa: nhanh nhẹn, nhanh nhảu, hoạt bát, thoăn thoắt.
Đặt câu với “chậm chạp”
- Chú rùa bò chậm chạp trên bãi cát.
- Chiếc xe bò chậm chạp lăn bánh trên con đường đất.
- Bị đau chân, ông bước đi chậm chạp hơn mọi ngày.
- Vì làm bài chậm chạp, em không kịp viết phần kết.
- Đàn trâu chậm chạp đi về chuồng lúc chiều tà.
Câu 1, 2 và 5 tả tốc độ của con vật, xe cộ; câu 3 và 4 nói về người, mang ý chê hoặc ý tiếc.
Mẹo phân biệt từ láy và từ ghép có tiếng “chậm”, “nhanh”
| Từ | Tiếng còn lại | Xếp loại |
|---|---|---|
| chậm chạp | “chạp” không góp nghĩa | Từ láy âm đầu |
| chậm trễ | “trễ” có nghĩa (muộn) | Từ ghép |
| nhanh nhẹn | “nhẹn” không có nghĩa, lặp âm đầu nh | Từ láy âm đầu |
| nhanh chóng | “chóng” cũng nghĩa là nhanh | Từ ghép |
Cặp chậm chạp – nhanh nhẹn trái nghĩa nhau và cùng là từ láy âm đầu; cặp chậm trễ – nhanh chóng đều là từ ghép, vì tiếng thứ hai có nghĩa riêng. Ngay cả khéo léo, một từ chỉ tài khéo tay, cũng là từ láy (láy vần), nên đừng dựa vào nghĩa để đoán cấu tạo.
Mẹo 1 – Tiếng gốc cộng tiếng lặp âm đầu → từ láy âm đầu: chậm chạp, khó khăn, nhanh nhẹn.
Mẹo 2 – Tiếng sau có nghĩa riêng góp vào từ → từ ghép: chậm trễ (trễ là muộn), nhanh chóng (chóng là nhanh).
Mẹo 3 – Trùng với từ có nghĩa chưa chắc là góp nghĩa: “chạp” trùng với tháng Chạp nhưng không liên quan đến chậm chạp, giống “khăn” trong khó khăn hay “màng” trong mơ màng.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Chú rùa bò chậm chạp trên cát.
- Em xin lỗi cô vì nộp bài chậm trễ.
- Bạn Lan làm việc gì cũng nhanh nhẹn.
- Ông em làm việc gì cũng chăm chỉ.
- Bố mẹ luôn che chở cho em.
Xem đáp án
- Từ láy âm đầu: “chậm” có nghĩa, “chạp” chỉ lặp âm ch.
- Từ ghép: “chậm” và “trễ” (muộn) đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu: “nhanh” có nghĩa, “nhẹn” chỉ lặp âm nh.
- Từ láy âm đầu: “chăm” có nghĩa, “chỉ” ở đây chỉ lặp âm ch.
- Từ ghép: trùng âm đầu ch như chậm chạp, nhưng “che” và “chở” (bảo vệ) đều có nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Chậm chạp là từ láy gì?
Chậm chạp là từ láy âm đầu (lặp âm ch). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Chậm chạp là từ loại gì?
Chậm chạp là tính từ, chỉ đặc điểm rất chậm, thiếu nhanh nhẹn. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
“Chạp” trong chậm chạp có nghĩa không?
Không. “Chạp” ở đây chỉ lặp âm đầu ch với “chậm”, không liên quan đến tháng Chạp.
Từ trái nghĩa với chậm chạp là gì?
Hay dùng là nhanh nhẹn, nhanh nhảu, hoạt bát. Nhanh nhẹn và nhanh nhảu cũng là từ láy âm đầu như chậm chạp.
