“Nói dối là việc làm xấu xa” là câu thường gặp trong bài học đạo đức. Khi làm bài tập, nhiều bạn phân vân “xấu xa” là từ ghép hay từ láy, vì tiếng “xa” cũng có nghĩa riêng (đường xa, xa nhà). Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Xấu xa là từ láy, cụ thể là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu x, chỉ tiếng “xấu” mang nghĩa. ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (tính nết, việc làm). VD: Nói dối là việc làm xấu xa.
💡 Mẹo nhớ: hai tiếng cùng âm đầu X, “xa” không góp nghĩa → từ láy.
Vì sao “xấu xa” là từ láy?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Xấu | Xa |
|---|---|---|
| Âm đầu | x | x |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: không tốt, không đẹp | Có (đường xa, xa nhà), nhưng là nghĩa khác hẳn |
| Góp nghĩa vào “xấu xa”? | ✅ Có, đây là tiếng gốc | ❌ Không |
Nghĩa của cả từ đến từ tiếng “xấu”. Tiếng “xa” chỉ lặp âm đầu x, làm nghĩa “xấu” nặng thêm; xấu xa không có nghĩa là “xấu” cộng với “ở xa”. Hai tiếng giống âm, chỉ một tiếng góp nghĩa → từ láy âm đầu (cách gọi lớp 4), hay láy bộ phận (cách gọi lớp 7).
Cần phân biệt với xa lạ: ở từ đó, “xa” mang đúng nghĩa ở xa, không quen, và “lạ” cũng có nghĩa, nên xa lạ là từ ghép. Cùng một tiếng “xa”, có nghĩa ở từ này mà không góp nghĩa ở từ kia.
“Xấu xa” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Xấu xa nghĩa là rất xấu về tính nết, đạo đức hoặc việc làm, đáng chê trách, đáng hổ thẹn. Từ này không dùng để chê vẻ ngoài (không nói “khuôn mặt xấu xa”), mà dùng cho hành động, ý nghĩ, con người có phẩm chất kém (việc làm xấu xa, ý đồ xấu xa).
Về từ loại, “xấu xa” là tính từ: thêm “rất”, “thật” phía trước vẫn nghe xuôi (thật xấu xa). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm (phẩm chất).
- Cụm từ hay gặp: việc làm xấu xa, ý đồ xấu xa, thói xấu xa, kẻ xấu xa.
- Gần nghĩa: tồi tệ, đê tiện, hèn hạ.
- Trái nghĩa: tốt đẹp, cao thượng, tử tế.
Đặt câu với “xấu xa”
- Nói dối là việc làm xấu xa.
- Trong truyện cổ tích, mụ dì ghẻ có lòng dạ xấu xa.
- Bạn ấy đã nhận ra thói ăn cắp vặt là xấu xa và sửa ngay.
- Kẻ xấu xa cuối cùng cũng bị trừng trị.
- Ông dạy em tránh xa những việc làm xấu xa.
Ở cả năm câu, xấu xa đều chê phẩm chất, việc làm của người, không nói về vẻ ngoài.
Mẹo phân biệt từ láy và từ ghép có tiếng “xấu”, “xa”
| Từ | Cách tạo | Xếp loại |
|---|---|---|
| xấu xa | “xa” không góp nghĩa, lặp âm x | Từ láy âm đầu |
| xấu xí | “xí” không có nghĩa, lặp âm x | Từ láy âm đầu |
| xa lạ | “xa” và “lạ” đều có nghĩa | Từ ghép |
| xa xôi | “xa” có nghĩa, “xôi” lặp âm x | Từ láy âm đầu |
Xấu xa và xấu xí đều là từ láy âm đầu nhưng dùng khác nhau: xấu xí chê vẻ ngoài (khuôn mặt xấu xí), xấu xa chê phẩm chất, việc làm (việc làm xấu xa). Còn tiếng “xa” có nghĩa trong xa lạ, xa xôi nhưng không góp nghĩa trong xấu xa.
Mẹo 1 – Hỏi “góp nghĩa” chứ không hỏi “có nghĩa”: “xa” đứng riêng có nghĩa (đường xa) nhưng không góp nghĩa vào “xấu xa”, nên từ vẫn là từ láy, giống “khăn” trong khó khăn.
Mẹo 2 – Phân biệt cách dùng: xấu xí là xấu về hình thức; xấu xa là xấu về phẩm chất, việc làm.
Mẹo 3 – Cùng tiếng, khác vai trò: “xa” góp nghĩa trong xa lạ (từ ghép) nhưng chỉ lặp âm trong xấu xa (từ láy).
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Nói dối là việc làm xấu xa.
- Chú vịt con bị chê là xấu xí.
- Bố làm việc ở một vùng xa xôi.
- Ở nơi xa lạ, em rất nhớ nhà.
- Bé Na có khuôn mặt xinh xắn.
Xem đáp án
- Từ láy âm đầu: “xấu” có nghĩa, “xa” chỉ lặp âm x.
- Từ láy âm đầu: “xấu” có nghĩa, “xí” chỉ lặp âm x.
- Từ láy âm đầu: “xa” có nghĩa, “xôi” chỉ lặp âm x.
- Từ ghép: “xa” và “lạ” đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu: “xinh” có nghĩa, “xắn” chỉ lặp âm x.
Câu hỏi thường gặp
Xấu xa là từ láy gì?
Xấu xa là từ láy âm đầu (lặp âm x). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Xấu xa là từ loại gì?
Xấu xa là tính từ, chỉ đặc điểm xấu về phẩm chất, việc làm. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Xấu xa và xấu xí khác nhau thế nào?
Cả hai là từ láy âm đầu. Xấu xí chê vẻ ngoài (khuôn mặt xấu xí). Xấu xa chê phẩm chất, việc làm (việc làm xấu xa).
“Xa” trong xấu xa có nghĩa là ở xa không?
Không. “Xa” ở đây chỉ lặp âm đầu x với “xấu”, không mang nghĩa ở xa.
