“Sau trận ốm, bé xanh xao hẳn đi” là câu nói quen thuộc khi tả người mệt yếu. Khi làm bài tập, nhiều bạn phân vân “xanh xao” là từ ghép hay từ láy, vì tiếng “xanh” có nghĩa rõ ràng và từ này lại hay bị đặt cạnh xanh biếc, xanh ngắt. Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Xanh xao là từ láy, cụ thể là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu x, chỉ tiếng “xanh” (nhợt nhạt) mang nghĩa. ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (nước da). VD: Sau trận ốm, bé xanh xao hẳn đi.
💡 Mẹo nhớ: hai tiếng cùng âm đầu X, “xao” không góp nghĩa → từ láy.
Vì sao “xanh xao” là từ láy?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Xanh | Xao |
|---|---|---|
| Âm đầu | x | x |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: ở đây là nhợt nhạt (mặt xanh như tàu lá) | Không có nghĩa này (“xao” trong xao động là nghĩa khác) |
| Góp nghĩa vào “xanh xao”? | ✅ Có, đây là tiếng gốc | ❌ Không |
Nghĩa của cả từ đến từ tiếng “xanh”, nhưng không phải màu xanh của lá cây: ở đây “xanh” là nước da nhợt nhạt, thiếu máu, như trong câu “mặt xanh như tàu lá”. Tiếng “xao” chỉ lặp âm đầu x; nó không mang nghĩa “xao động”. Hai tiếng giống âm, chỉ một tiếng góp nghĩa → từ láy âm đầu (cách gọi lớp 4), hay láy bộ phận (cách gọi lớp 7).
Cùng kiểu láy âm đầu x với xanh xao có xinh xắn, xa xôi, xấu xa.
“Xanh xao” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Xanh xao nghĩa là (nước da) xanh nhợt, tái đi, trông yếu ớt, thường vì ốm, đói hoặc thiếu ngủ. Từ này gần như chỉ dùng cho người (da, mặt, dáng người), không dùng cho cảnh vật: ta nói “cánh đồng xanh tươi”, không nói “cánh đồng xanh xao”.
Về từ loại, “xanh xao” là tính từ: thêm “rất”, “hơi” phía trước vẫn nghe xuôi (hơi xanh xao). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: nước da xanh xao, gương mặt xanh xao, người xanh xao, xanh xao gầy gò.
- Gần nghĩa: nhợt nhạt, tái mét, xanh lét.
- Trái nghĩa: hồng hào, tươi tắn, rạng rỡ.
Đặt câu với “xanh xao”
- Sau trận ốm, bé xanh xao hẳn đi.
- Thức khuya nhiều, gương mặt chị trông xanh xao, mệt mỏi.
- Mẹ nấu cháo bồi bổ cho em bớt xanh xao.
- Cậu bé gầy gò, xanh xao vì thiếu ăn.
- Được nghỉ ngơi đầy đủ, má bé đã hồng hào trở lại, không còn xanh xao.
Ở cả năm câu, xanh xao đều tả nước da, gương mặt nhợt nhạt của người ốm, mệt.
Mẹo phân biệt các từ có tiếng “xanh”
| Từ | Tiếng còn lại | Xếp loại |
|---|---|---|
| xanh xao | “xao” chỉ lặp âm đầu x | Từ láy âm đầu |
| xanh xanh | lặp lại cả tiếng “xanh” | Từ láy toàn bộ |
| xanh biếc | “biếc” làm rõ: xanh trong, ánh lên | Từ ghép chính phụ |
| xanh tươi | “tươi” có nghĩa, ngang hàng | Từ ghép |
Xanh xao và xanh xanh đều là từ láy nhưng khác kiểu: xanh xanh lặp lại cả tiếng, xanh xao chỉ lặp âm đầu. Còn xanh biếc, xanh tươi ghép “xanh” với một tiếng có nghĩa nên là từ ghép.
Mẹo 1 – Xanh xao là nói về da người: “xanh” ở đây là nhợt nhạt, không phải màu lá cây; chỉ “xanh” mang nghĩa, “xao” lặp âm x.
Mẹo 2 – Tiếng sau lặp âm “x” → nghĩ đến từ láy: xanh xao, xanh xanh là từ láy; xanh biếc, xanh tươi là từ ghép.
Mẹo 3 – Dễ nhầm nghĩa: xanh xao là ốm yếu, không phải lời khen; khen màu cây cối thì dùng xanh tươi, xanh biếc.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Sau trận ốm, bé xanh xao hẳn đi.
- Mặt hồ xanh biếc.
- Đồi cỏ xanh xanh nối tiếp nhau.
- Vườn rau của bà xanh tươi sau cơn mưa.
- Bầu trời mùa thu xanh ngắt.
Xem đáp án
- Từ láy âm đầu: “xanh” có nghĩa, “xao” chỉ lặp âm x.
- Từ ghép chính phụ: “xanh” là tiếng chính, “biếc” làm rõ: xanh trong, ánh lên.
- Từ láy toàn bộ: lặp lại cả tiếng “xanh”.
- Từ ghép: “xanh” và “tươi” đều có nghĩa.
- Từ ghép chính phụ: “xanh” là tiếng chính, “ngắt” làm rõ: xanh đậm, đều một màu.
Câu hỏi thường gặp
Xanh xao là từ láy gì?
Xanh xao là từ láy âm đầu (lặp âm x). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Xanh xao là từ loại gì?
Xanh xao là tính từ, chỉ đặc điểm nước da nhợt nhạt, trông yếu. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Xanh xao có phải là màu xanh không?
Không hẳn. Xanh xao tả nước da nhợt nhạt, tái đi của người ốm, không phải màu xanh của lá cây hay bầu trời.
“Xao” trong xanh xao có nghĩa không?
Không. “Xao” ở đây chỉ lặp âm đầu x với “xanh”, không mang nghĩa xao động hay xao xuyến.
