“Cậu bé có đôi mắt tinh nghịch” là câu văn quen thuộc khi tả trẻ con. Khi làm bài tập, nhiều bạn hỏi: tinh nghịch là từ láy phải không, vì nó nghe rất giống “nghịch ngợm”, một từ láy quen thuộc. Câu trả lời là không. Bài này giải thích vì sao, giống các bài khác trong mục từ ghép.
❌ Tinh nghịch không phải từ láy. ✅ Tinh nghịch là từ ghép (thường xếp vào từ ghép đẳng lập, lớp 4–5 gọi là tổng hợp): “tinh” (tinh ranh, lanh lợi) và “nghịch” (hay đùa, phá) đều có nghĩa, không lặp âm.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (tính nết). VD: Cậu bé có đôi mắt tinh nghịch.
💡 Mẹo nhớ: “tinh” và “nghịch” đều có nghĩa, ghép lại thành nghĩa chung → từ ghép.
Vì sao “tinh nghịch” là từ ghép?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Tinh | Nghịch |
|---|---|---|
| Âm đầu, vần | t + inh | ngh + ich |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: tinh ranh, lanh lợi (mắt tinh, thằng bé tinh lắm) | Có: hay đùa, hay phá (nghịch cát, nghịch nước) |
| Góp nghĩa vào “tinh nghịch”? | ✅ Có | ✅ Có |
Hai tiếng không lặp âm: khác âm đầu (t – ngh), khác vần (inh – ich). Cả hai đều có nghĩa riêng: “tinh” là tinh ranh, lanh lợi, nhanh trí; “nghịch” là hay đùa, hay phá (nghịch nước, nghịch đất). Ghép lại, tinh nghịch là hay nghịch, hay đùa một cách lanh lợi, đáng yêu. Không lặp âm và đều có nghĩa, nên tinh nghịch là từ ghép.
Hai tiếng ngang hàng, cùng góp vào nghĩa chung, nên tinh nghịch thường được xếp vào từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5). Cùng kiểu ghép hai tiếng có nghĩa để tả tính nết có khôn khéo (khôn + khéo).
“Tinh nghịch” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Tinh nghịch nghĩa là hay nghịch, hay đùa nhưng một cách lanh lợi, nhanh nhẹn, khiến người khác thấy vui, thấy đáng yêu hơn là khó chịu. Từ này hay dùng cho trẻ em, cho ánh mắt, nụ cười (đôi mắt tinh nghịch, nụ cười tinh nghịch). Một đứa trẻ tinh nghịch thường cũng nhanh nhạy, hoạt bát.
Về từ loại, “tinh nghịch” là tính từ: thêm “rất”, “hơi” phía trước vẫn nghe xuôi (hơi tinh nghịch). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm (tính nết).
- Cụm từ hay gặp: đôi mắt tinh nghịch, nụ cười tinh nghịch, cậu bé tinh nghịch, tinh nghịch như con sóc.
- Gần nghĩa: nghịch ngợm, lém lỉnh, hiếu động, tinh ranh.
- Trái nghĩa: hiền lành, ngoan ngoãn, rụt rè.
Đặt câu với “tinh nghịch”
- Cậu bé có đôi mắt tinh nghịch.
- Cô em gái tinh nghịch giấu dép của anh.
- Chú khỉ con tinh nghịch chuyền từ cành này sang cành khác.
- Bạn Nam nháy mắt tinh nghịch rồi bật cười.
- Tinh nghịch là thế nhưng Tí rất thương em.
Ở cả năm câu, tinh nghịch đều tả sự hay đùa, hay nghịch một cách lanh lợi, đáng yêu.
Mẹo phân biệt tinh nghịch và nghịch ngợm
| Từ | Cấu tạo | Xếp loại |
|---|---|---|
| tinh nghịch | “tinh” và “nghịch” đều có nghĩa, không lặp âm | Từ ghép |
| nghịch ngợm | “nghịch” có nghĩa, “ngợm” lặp âm /ŋ/ (ngh – ng) | Từ láy âm đầu |
| lém lỉnh | “lém” có nghĩa, “lỉnh” lặp âm l | Từ láy âm đầu |
| ngây thơ | “ngây” và “thơ” đều có nghĩa | Từ ghép đẳng lập |
Tinh nghịch và nghịch ngợm cùng có tiếng “nghịch”, gần nghĩa, nhưng khác cấu tạo: “tinh” có nghĩa riêng nên tinh nghịch là từ ghép; “ngợm” không góp nghĩa nên nghịch ngợm là từ láy. Về nghĩa, tinh nghịch thường mang ý khen (lanh lợi, đáng yêu), còn nghịch ngợm hay mang ý chê nhẹ (phá phách).
Mẹo 1 – Không lặp âm thì không phải từ láy: tinh – nghịch khác cả âm đầu (t – ngh) lẫn vần (inh – ich).
Mẹo 2 – Thử nói riêng từng tiếng: “thằng bé tinh lắm”, “em nghịch nước” đều có nghĩa → từ ghép.
Mẹo 3 – Tinh nghịch là ghép, nghịch ngợm là láy: cùng tiếng “nghịch”, nhưng “ngợm” không có nghĩa riêng.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Cậu bé có đôi mắt tinh nghịch.
- Lũ trẻ nghịch ngợm làm đổ cả chậu hoa.
- Cô bé lém lỉnh trả lời khiến cả lớp bật cười.
- Nụ cười ngây thơ của em bé.
- Chú mèo con tinh khôn biết trốn vào gầm giường.
Xem đáp án
- Từ ghép: “tinh” và “nghịch” đều có nghĩa, không lặp âm.
- Từ láy âm đầu: “nghịch” có nghĩa, “ngợm” chỉ lặp âm /ŋ/ (ngh – ng).
- Từ láy âm đầu: “lém” có nghĩa, “lỉnh” chỉ lặp âm l.
- Từ ghép đẳng lập: “ngây” và “thơ” đều có nghĩa.
- Từ ghép: “tinh” (lanh lợi) và “khôn” đều có nghĩa. Câu này dễ nhầm vì có tiếng “tinh” như câu 1, nhưng ghép với một tiếng khác.
Câu hỏi thường gặp
Tinh nghịch là từ láy phải không?
Không. Tinh nghịch là từ ghép: hai tiếng không lặp âm, và cả “tinh” lẫn “nghịch” đều có nghĩa.
Tinh nghịch là từ ghép gì?
Tinh nghịch thường được xếp vào từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp), vì hai tiếng ngang hàng, cùng góp nghĩa.
Tinh nghịch là từ loại gì?
Tinh nghịch là tính từ, chỉ đặc điểm hay đùa, hay nghịch một cách lanh lợi. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Tinh nghịch và nghịch ngợm khác nhau thế nào?
Tinh nghịch là từ ghép, thường mang ý khen: nghịch mà lanh lợi, đáng yêu. Nghịch ngợm là từ láy, hay mang ý chê nhẹ: phá phách, không chịu ngồi yên.
