“Ông đã qua cơn bệnh ngặt nghèo”: “ngặt nghèo” là từ láy hay từ ghép? Hai tiếng cùng âm đầu (ng – ngh), đọc lên giống từ láy, nhưng “ngặt” và “nghèo” lại đều có nghĩa khi đứng riêng. Bài này nêu cả hai cách xếp và cách trả lời khi làm bài, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Nên xếp ngặt nghèo là từ ghép (ghép đẳng lập): “ngặt” là khắt khe, gay gắt; “nghèo” ở đây mang nghĩa khó khăn, hiểm nguy như trong “hiểm nghèo”. Hai tiếng đều góp nghĩa, trùng âm đầu chỉ là ngẫu nhiên.
⚠️ Còn tranh cãi: có tài liệu xếp ngặt nghèo là từ láy âm đầu, vì “ng” và “ngh” cùng ghi một âm, và nghĩa cả từ không phải “ngặt” cộng “nghèo” (thiếu tiền).
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm. VD: Ông đã qua cơn bệnh ngặt nghèo.
💡 Mẹo nhớ: “ngặt” (khắt khe) và “nghèo” (hiểm nghèo) đều có nghĩa → nên xếp từ ghép; có tài liệu xếp láy vì ng – ngh cùng âm.
Hai cách xếp “ngặt nghèo”
Trước hết cần biết: “ng” và “ngh” là hai cách viết của cùng một âm đầu (viết ngh trước i, e, ê). Vì vậy ngặt nghèo có lặp âm đầu, giống ngốc nghếch. Tách hai tiếng ra:
| Tiêu chí | Ngặt | Nghèo |
|---|---|---|
| Âm đầu (đọc lên) | ng | ng (viết ngh) |
| Đứng riêng có nghĩa không? | ✅ Có: khắt khe, chặt chẽ (nghiêm ngặt, canh gác ngặt) | ✅ Có: thiếu thốn; khó khăn, hiểm nguy (hiểm nghèo) |
| Góp nghĩa vào cả từ? | ✅ Có | ✅ Có, theo nghĩa “hiểm nghèo” |
Từ đó có hai cách xếp:
| Cách xếp | Vì sao |
|---|---|
| Từ ghép đẳng lập | Hai tiếng đều có nghĩa, ngang hàng, cùng gợi sự khó khăn, gay gắt; ghép lại thành nghĩa chung. |
| Từ láy âm đầu | Hai tiếng lặp âm đầu ng; nghĩa cả từ (rất khó khăn, nguy hiểm) không phải “ngặt” cộng với “nghèo” hiểu là thiếu tiền. |
Tài liệu bồi dưỡng Tiếng Việt 4 nâng cao nêu quy tắc: nếu các tiếng trong từ có cả quan hệ về nghĩa và quan hệ về âm thì xếp vào từ ghép (như mặt mũi, tươi tốt, mơ mộng). Ngặt nghèo hợp với quy tắc này, vì cả hai tiếng đều có nghĩa.
Làm bài ở trường nên trả lời thế nào?
Hãy xếp ngặt nghèo là từ ghép (ghép đẳng lập, lớp 4–5 gọi là ghép tổng hợp) và giải thích: “ngặt” và “nghèo” đều có nghĩa; “nghèo” ở đây hiểu như trong “hiểm nghèo”.
Nếu thầy cô lớp mình dạy ngặt nghèo là từ láy thì làm theo, kèm giải thích “ng và ngh cùng âm đầu”. Điều cần tránh là trả lời “không lặp âm vì ng và ngh khác nhau”: đó là nhầm giữa chữ viết và âm đọc.
“Ngặt nghèo” nghĩa là gì?
Theo Wiktionary, ngặt nghèo có hai nghĩa:
- Nghĩa 1: quá ngặt, quá khắt khe đến mức gây khó khăn, khó chịu. VD: Điều kiện ngặt nghèo, kiểm soát ngặt nghèo.
- Nghĩa 2: khó khăn đến mức có thể nguy hiểm, khó vượt qua. VD: Bệnh ngặt nghèo, ca mổ ngặt nghèo, hoàn cảnh ngặt nghèo.
Về từ loại, ngặt nghèo là tính từ, chỉ đặc điểm. Theo cách chia ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: bệnh ngặt nghèo, hoàn cảnh ngặt nghèo, điều kiện ngặt nghèo, yêu cầu ngặt nghèo.
- Gần nghĩa: hiểm nghèo (nghĩa 2), khắt khe, gắt gao (nghĩa 1).
Đặt câu với “ngặt nghèo”
- Ông đã qua cơn bệnh ngặt nghèo.
- Các bác sĩ đã cứu sống em bé sau ca mổ ngặt nghèo.
- Gia đình bạn ấy đang ở trong hoàn cảnh ngặt nghèo.
- Cuộc thi có nhiều điều kiện ngặt nghèo.
- Dù đường đi ngặt nghèo, đoàn vẫn đến nơi an toàn.
Câu 1, 2, 3 và 5 dùng nghĩa 2 (khó khăn, nguy hiểm); câu 4 dùng nghĩa 1 (khắt khe).
Mẹo phân biệt từ láy và từ ghép có âm đầu ng – ngh
| Từ | Tiếng còn lại | Xếp loại |
|---|---|---|
| ngặt nghèo | “nghèo” có nghĩa (hiểm nghèo) | Từ ghép đẳng lập (có tài liệu xếp láy) |
| hiểm nghèo | “hiểm” có nghĩa (nguy hiểm) | Từ ghép |
| nghiêm ngặt | “nghiêm” và “ngặt” đều có nghĩa | Từ ghép |
| ngốc nghếch | “nghếch” không có nghĩa, lặp âm ng | Từ láy âm đầu |
Mẹo: ng – ngh cùng âm, nên trùng âm đầu không giúp phân biệt. Hãy đọc riêng tiếng thứ hai. “Nghèo”, “ngặt” có nghĩa → từ ghép; “nghếch” trong ngốc nghếch không có nghĩa → từ láy. Một từ láy âm đầu quen thuộc khác cũng chỉ sự vất vả, trắc trở là khó khăn.
Mẹo 1 – ng và ngh là một âm: ngặt nghèo có lặp âm đầu, nhưng trùng âm chưa chắc là láy.
Mẹo 2 – Tìm nghĩa của “nghèo”: nghèo trong hiểm nghèo = khó khăn, nguy hiểm → ngặt nghèo nên xếp từ ghép.
Mẹo 3 – So với ngốc nghếch: “nghếch” không có nghĩa → ngốc nghếch là từ láy.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Ông đã qua cơn bệnh ngặt nghèo.
- Câu hỏi của em bé thật ngốc nghếch mà đáng yêu.
- Cửa hàng chấp hành nghiêm ngặt quy định an toàn.
- Gia đình bạn ấy đang gặp nhiều khó khăn.
- Bác sĩ tận tình chữa trị cho người mắc bệnh hiểm nghèo.
Xem đáp án
- Từ ghép đẳng lập (cách xếp nên dùng); có tài liệu xếp láy âm đầu.
- Từ láy âm đầu: “ngốc” có nghĩa, “nghếch” chỉ lặp âm ng.
- Từ ghép: “nghiêm” và “ngặt” đều có nghĩa.
- Từ láy âm đầu: “khó” có nghĩa, “khăn” chỉ lặp âm kh.
- Từ ghép: “hiểm” (nguy hiểm) và “nghèo” (khó khăn) đều có nghĩa. Câu này dễ lừa vì ai cũng hiểu “nghèo” là thiếu tiền, nhưng trong hiểm nghèo, nó mang nghĩa hiểm nguy.
Câu hỏi thường gặp
Ngặt nghèo là từ láy hay từ ghép?
Còn tranh cãi, nhưng nên xếp từ ghép (ghép đẳng lập): “ngặt” và “nghèo” đều có nghĩa. Có tài liệu xếp là từ láy âm đầu vì ng – ngh cùng âm.
“Nghèo” trong ngặt nghèo có nghĩa là thiếu tiền không?
Không. “Nghèo” ở đây mang nghĩa khó khăn, hiểm nguy, như trong “bệnh hiểm nghèo”.
Ngặt nghèo là từ loại gì?
Ngặt nghèo là tính từ, chỉ đặc điểm: quá khắt khe, hoặc khó khăn đến mức nguy hiểm.
Bệnh ngặt nghèo là gì?
Bệnh ngặt nghèo là bệnh nặng, nguy hiểm, khó chữa, gần nghĩa với bệnh hiểm nghèo.
