“Những con sóng nhấp nhô ngoài khơi”, “núi đồi nhấp nhô”: “nhấp nhô” là từ chỉ đặc điểm hay từ chỉ hoạt động? Câu hỏi này không có một đáp án duy nhất, vì nhấp nhô dùng được theo cả hai cách, và từ điển với bài tập ở trường cũng nhấn vào hai cách khác nhau. Bài này giải thích rõ, giống các bài khác trong mục từ loại.
✅ Nhấp nhô dùng được như tính từ và như động từ:
– Cho biết sóng, núi đồi, mái nhà như thế nào (cao thấp không đều): núi đồi nhấp nhô → tính từ, từ chỉ đặc điểm.
– Chỉ sự dâng lên thụt xuống liên tiếp: con thuyền nhấp nhô trên sóng → động từ, từ chỉ hoạt động. Wiktionary tiếng Việt ghi nhấp nhô là động từ.
Cấu tạo: từ láy âm đầu (nh – nh).
💡 Mẹo nhớ: tả cảnh cao thấp không đều (núi đồi nhấp nhô) → tính từ; tả vật đang nhô lên thụt xuống (thuyền nhấp nhô trên sóng) → động từ.
Vì sao “nhấp nhô” là tính từ?
Tính từ là từ chỉ đặc điểm của sự vật; động từ là từ chỉ hoạt động, sự chuyển động. Nhấp nhô nằm giữa hai nhóm: nó vừa tả hình dáng (cao thấp không đều), vừa tả chuyển động (lên xuống liên tiếp). Thử với các phép thử:
| Phép thử | Ví dụ | Kết quả |
|---|---|---|
| Tả hình dáng của cảnh vật đứng yên | núi đồi nhấp nhô, mái nhà nhấp nhô | ✅ Cho biết cảnh thế nào → tính từ |
| Tả vật đang chuyển động lên xuống | thuyền nhấp nhô trên sóng | ✅ Chỉ chuyển động → động từ |
| Thêm “những” phía trước | những nhấp nhô | ❌ Không nói được → không phải danh từ |
| Đứng sau sóng | sóng nhấp nhô | ✅ Vừa tả dáng sóng, vừa tả sóng lên xuống → cả hai cách đều được |
Núi đồi không chuyển động, nên “núi đồi nhấp nhô” chỉ tả hình dáng: chỗ cao, chỗ thấp, không đều. Lúc này nhấp nhô là tính từ, từ chỉ đặc điểm. Còn con thuyền thì đang dâng lên, thụt xuống theo sóng; lúc này nhấp nhô chỉ một chuyển động, là động từ, đúng như Wiktionary ghi (“dâng lên thụt xuống liên tiếp”). Khi làm bài, hãy xem sự vật đi kèm đang đứng yên hay đang chuyển động.
“Nhấp nhô” nghĩa là gì? Là từ chỉ gì?
Nhấp nhô là nhô lên thụt xuống, cao thấp không đều. Từ này dùng cho:
- Cảnh vật có hình dáng cao thấp: núi đồi nhấp nhô, mái nhà nhấp nhô, nhà cao tầng nhấp nhô.
- Vật chuyển động lên xuống: sóng nhấp nhô, thuyền nhấp nhô, đầu người nhấp nhô trong đám đông.
Theo cách chia ở lớp 2–3, trong “núi đồi nhấp nhô”, nhấp nhô là từ chỉ đặc điểm; trong “thuyền nhấp nhô trên sóng”, nó là từ chỉ hoạt động. Theo cách chia tượng thanh – tượng hình, đây là từ tượng hình.
Về cấu tạo, nhấp nhô là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu nh, khác vần (âp – ô). Tiếng “nhô” (nhô lên) mang nghĩa chính và đứng sau; “nhấp” lặp âm đầu nh.
- Cụm từ hay gặp: sóng nhấp nhô, núi đồi nhấp nhô, mái nhà nhấp nhô, nhấp nhô trên sóng.
- Gần nghĩa: lô nhô, dập dềnh (nói vật trên nước), bồng bềnh.
- Trái nghĩa: bằng phẳng, phẳng lặng.
Đặt câu với “nhấp nhô”
- Những con sóng nhấp nhô ngoài khơi.
- Từ trên cao nhìn xuống, núi đồi nhấp nhô xanh biếc.
- Con thuyền nhỏ nhấp nhô trên mặt biển.
- Mái nhà trong phố cổ nhấp nhô san sát.
- Trong đám đông, những chiếc mũ nhấp nhô lên xuống.
Câu 2 và 4 tả cảnh đứng yên có hình dáng cao thấp (tính từ); câu 3 và 5 tả vật đang nhô lên thụt xuống (động từ); câu 1 tả sóng, có thể hiểu theo cả hai cách.
Mẹo nhận biết danh từ, động từ, tính từ
So nhấp nhô với các từ gần nghĩa và trái nghĩa:
| Từ | Phép thử | Từ loại |
|---|---|---|
| nhấp nhô | núi đồi nhấp nhô ✅ / thuyền nhấp nhô trên sóng ✅ | Tính từ hoặc động từ (xem câu) |
| bằng phẳng | con đường bằng phẳng ✅ | Tính từ (trái nghĩa) |
| nhô | mặt trời nhô lên ✅ | Động từ (chỉ hoạt động) |
| ngọn đồi | những ngọn đồi ✅ | Danh từ (chỉ sự vật) |
Mẹo dễ nhớ nhất: nhìn sự vật đi cùng nhấp nhô. Sự vật đứng yên (núi, đồi, mái nhà) → nhấp nhô tả hình dáng → tính từ. Sự vật đang chuyển động (thuyền, phao, đầu người) → nhấp nhô tả chuyển động → động từ.
Mẹo 1 – Sự vật đứng yên: núi đồi nhấp nhô → tả hình dáng → tính từ.
Mẹo 2 – Sự vật đang chuyển động: thuyền nhấp nhô trên sóng → tả chuyển động → động từ.
Mẹo 3 – Tiếng gốc đứng sau: “nhô” mang nghĩa, “nhấp” lặp âm đầu nh → từ láy âm đầu.
Bài tập: “Nhấp nhô” trong câu là từ chỉ đặc điểm hay hoạt động?
- Từ trên cao nhìn xuống, núi đồi nhấp nhô xanh biếc.
- Con thuyền nhỏ nhấp nhô trên mặt biển.
- Mái nhà trong phố cổ nhấp nhô san sát.
- Chiếc phao câu nhấp nhô theo làn sóng.
- Những ngọn núi xa nhấp nhô sau làn mây.
Xem đáp án
- Đặc điểm (tính từ): núi đồi đứng yên, nhấp nhô tả hình dáng cao thấp.
- Hoạt động (động từ): con thuyền đang dâng lên thụt xuống.
- Đặc điểm (tính từ): mái nhà đứng yên, tả hình dáng cao thấp không đều.
- Hoạt động (động từ): chiếc phao đang lên xuống theo sóng.
- Đặc điểm (tính từ): núi đứng yên, nhấp nhô tả hình dáng. Câu này dễ nhầm vì có “sau làn mây” như đang chuyển động, nhưng thứ chuyển động là mây, không phải núi.
Câu hỏi thường gặp
Nhấp nhô là từ chỉ đặc điểm hay hoạt động?
Cả hai, theo câu. Tả cảnh đứng yên cao thấp không đều (núi đồi nhấp nhô) → từ chỉ đặc điểm (tính từ). Tả vật đang nhô lên thụt xuống (thuyền nhấp nhô) → từ chỉ hoạt động (động từ).
Nhấp nhô là từ loại gì?
Nhấp nhô dùng được như tính từ và như động từ; Wiktionary tiếng Việt ghi là động từ (dâng lên thụt xuống liên tiếp).
Nhấp nhô là từ láy gì?
Nhấp nhô là từ láy âm đầu: hai tiếng cùng âm đầu nh, tiếng gốc là “nhô”. Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Nhấp nhô là từ tượng hình hay tượng thanh?
Nhấp nhô là từ tượng hình: nó gợi hình dáng, chuyển động lên xuống, không mô phỏng âm thanh.
