“Cây bàng lẻ loi giữa sân trường vắng” là câu văn gợi cảm giác buồn, hay gặp trong bài văn tả cảnh nghỉ hè. Khi làm bài tập, nhiều bạn phân vân “lẻ loi” là từ ghép hay từ láy, và tiếng “lẻ” viết dấu hỏi hay dấu ngã. Bài này trả lời cả hai, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Lẻ loi là từ láy, cụ thể là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu l, chỉ tiếng “lẻ” (riêng một) mang nghĩa. ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (trạng thái). VD: Cây bàng lẻ loi giữa sân trường vắng.
💡 Mẹo nhớ: hai tiếng cùng âm đầu L, “loi” không góp nghĩa → từ láy.
Vì sao “lẻ loi” là từ láy?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Lẻ | Loi |
|---|---|---|
| Âm đầu | l | l |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: riêng một, không thành đôi (chiếc đũa lẻ, số lẻ) | Không |
| Góp nghĩa vào “lẻ loi”? | ✅ Có, đây là tiếng gốc | ❌ Không |
Nghĩa của cả từ đến từ tiếng “lẻ”: riêng một, không thành đôi, thành cặp (chiếc dép lẻ, số lẻ). Tiếng “loi” đứng riêng không có nghĩa; nó chỉ lặp âm đầu l, làm cho cảm giác “chỉ có một mình” nghe buồn hơn. Hai tiếng giống âm, chỉ một tiếng góp nghĩa → từ láy âm đầu (cách gọi lớp 4), hay láy bộ phận (cách gọi lớp 7).
Cùng kiểu láy âm đầu l với lẻ loi có lạnh lùng, lạ lẫm, lạ lùng.
“Lẻ loi” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Lẻ loi nghĩa là chỉ có một mình, không có ai bên cạnh, tách riêng khỏi những cái cùng loại. Từ này dùng cho người, con vật, cây cối, đồ vật, và thường gợi cảm giác buồn, cô đơn (con chim lẻ loi, ngôi nhà lẻ loi giữa đồng).
Về từ loại, “lẻ loi” là tính từ: thêm “rất”, “thật” phía trước vẫn nghe xuôi (thật lẻ loi). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: lẻ loi một mình, đứng lẻ loi, sống lẻ loi, lẻ loi giữa đám đông.
- Gần nghĩa: cô đơn, đơn độc, trơ trọi, cô độc.
- Trái nghĩa: sum vầy, quây quần, đông vui.
Về chính tả, “lẻ” trong lẻ loi viết dấu hỏi, như số lẻ, chiếc đũa lẻ. Đừng nhầm với “lẽ” dấu ngã (lẽ phải, lặng lẽ).
Đặt câu với “lẻ loi”
- Cây bàng lẻ loi giữa sân trường vắng.
- Con chim nhỏ lẻ loi đậu trên cành khô.
- Ngày đầu chuyển trường, em thấy mình lẻ loi giữa lớp học đông vui.
- Giữa cánh đồng, ngôi nhà nhỏ đứng lẻ loi một mình.
- Bà sống lẻ loi từ khi con cháu đi làm ăn xa.
Ở cả năm câu, lẻ loi đều tả cảnh chỉ có một mình, không có ai bên cạnh, gợi cảm giác buồn.
Mẹo phân biệt lẻ loi và các từ gần nghĩa
| Từ | Cấu tạo | Xếp loại |
|---|---|---|
| lẻ loi | “lẻ” có nghĩa, “loi” lặp âm l | Từ láy âm đầu |
| cô đơn | “cô” và “đơn” đều có nghĩa (Hán Việt: một mình) | Từ ghép |
| trơ trọi | “trơ” có nghĩa, “trọi” lặp âm tr | Từ láy âm đầu |
| lẻ tẻ | cùng vần e | Từ láy vần |
Lẻ loi và cô đơn gần nghĩa nhau nhưng khác cấu tạo: cô đơn là từ ghép Hán Việt, hai tiếng đều có nghĩa; lẻ loi là từ láy, chỉ “lẻ” có nghĩa. Lẻ loi và lẻ tẻ cùng có tiếng “lẻ” nhưng khác kiểu láy: lẻ loi lặp âm đầu l, lẻ tẻ lặp vần e (lẻ tẻ là rải rác, không tập trung).
Mẹo 1 – Tìm tiếng gốc: “lẻ” (riêng một) mang nghĩa chính, “loi” chỉ lặp âm l → từ láy âm đầu.
Mẹo 2 – Nhớ dấu hỏi: lẻ loi, số lẻ, chiếc đũa lẻ đều viết dấu hỏi; lẽ phải, lặng lẽ viết dấu ngã.
Mẹo 3 – Gần nghĩa chưa chắc cùng cấu tạo: lẻ loi (láy) và cô đơn (ghép) đều nói về một mình, nhưng khác loại.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Cây bàng lẻ loi giữa sân trường vắng.
- Xa nhà, chú cảm thấy rất cô đơn.
- Mọi thứ ở thành phố đều lạ lẫm với em.
- Trên đồi, mấy ngôi nhà mọc lẻ tẻ.
- Cô ấy trả lời bằng giọng lạnh lùng.
Xem đáp án
- Từ láy âm đầu: “lẻ” có nghĩa, “loi” chỉ lặp âm l.
- Từ ghép: “cô” và “đơn” đều có nghĩa (Hán Việt).
- Từ láy âm đầu: “lạ” có nghĩa, “lẫm” chỉ lặp âm l.
- Từ láy vần: hai tiếng cùng vần e (lẻ – tẻ).
- Từ láy âm đầu: “lạnh” có nghĩa, “lùng” chỉ lặp âm l. Câu này dễ nhầm vì cũng gợi cảm giác lạnh lẽo, xa cách như lẻ loi.
Câu hỏi thường gặp
Lẻ loi là từ láy gì?
Lẻ loi là từ láy âm đầu (lặp âm l). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Lẻ loi là từ loại gì?
Lẻ loi là tính từ, chỉ đặc điểm chỉ có một mình, không có ai bên cạnh. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Lẻ loi hay lẽ loi?
Viết đúng là lẻ loi (dấu hỏi), như số lẻ, chiếc đũa lẻ.
Lẻ loi và cô đơn khác nhau thế nào?
Hai từ gần nghĩa. Lẻ loi là từ láy, nhấn vào cảnh chỉ có một mình, tách khỏi những cái khác. Cô đơn là từ ghép Hán Việt, nhấn vào cảm giác trống trải trong lòng, có khi ngay giữa đám đông.
