“Đom đóm lập lòe trong đêm” là câu văn quen thuộc khi tả đêm hè ở làng quê. Khi học về từ tượng thanh và tượng hình, nhiều bạn phân vân “lập lòe” thuộc loại nào, và nó là từ láy gì. Bài này trả lời cả hai, giống các bài khác trong mục từ tượng thanh, tượng hình.
✅ Lập lòe là từ tượng hình: nó gợi ánh sáng lúc tỏ lúc tắt, không mô phỏng âm thanh. Về cấu tạo, lập lòe là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu l.
Từ loại: thường xếp là tính từ, tả ánh sáng. VD: Đom đóm lập lòe trong đêm.
💡 Mẹo nhớ: từ gợi ánh sáng lúc tỏ lúc tắt, không mô phỏng âm thanh → từ tượng hình.
Vì sao “lập lòe” là từ tượng hình?
Muốn biết một từ là tượng thanh hay tượng hình, hãy hỏi: từ ấy mô phỏng âm thanh, hay gợi ra hình ảnh, dáng vẻ?
| Tiêu chí | Từ tượng thanh | Từ tượng hình |
|---|---|---|
| Mô phỏng gì? | âm thanh của người, vật, thiên nhiên | hình ảnh, dáng vẻ, ánh sáng |
| Đọc lên có giống tiếng thật không? | có (tí tách, lộp độp) | không, chỉ gợi ra hình ảnh |
| “Lập lòe” thuộc bên nào? | ❌ ánh sáng không có tiếng | ✅ gợi ánh sáng lúc lóe lên, lúc tắt đi |
Ánh sáng không phát ra tiếng, nên một từ tả ánh sáng gần như chắc chắn không phải tượng thanh. Đọc “đom đóm lập lòe”, ta thấy những đốm sáng nhỏ lúc lóe lên, lúc tắt đi giữa bóng tối. Từ gợi hình ảnh như vậy là từ tượng hình. Cùng nhóm tượng hình tả ánh sáng với lập lòe có lung linh, lấp lánh, chập chờn.
Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du có câu: “Đầu tường lửa lựu lập lòe đâm bông”, dùng lập lòe để tả những bông hoa lựu đỏ như đốm lửa lúc ẩn lúc hiện trong tán lá.
“Lập lòe” là từ láy gì?
Tách hai tiếng ra và so từng phần:
| Tiêu chí | Lập | Lòe |
|---|---|---|
| Âm đầu | l | l |
| Vần | âp | oe |
| Đứng riêng có nghĩa “lúc tỏ lúc tắt”? | ❌ Không | ❌ Không (“lòe” trong lòe loẹt, lòe bịp là nghĩa khác) |
Hai tiếng giống nhau ở âm đầu l, khác vần (âp – oe). Đứng riêng, không tiếng nào mang nghĩa “ánh sáng lúc tỏ lúc tắt”; nghĩa ấy chỉ có khi hai tiếng đi liền nhau. Vì vậy lập lòe là từ láy âm đầu (cách gọi lớp 4), hay láy bộ phận (cách gọi lớp 7). Cùng kiểu láy âm đầu l tả ánh sáng có lấp lánh, lung linh, long lanh.
“Lập lòe” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Lập lòe nghĩa là (ánh sáng) lúc lóe ra, lúc tắt đi, chập chờn, không liên tục. Từ này hay dùng cho đom đóm, đốm lửa, ánh đèn xa, ánh chớp, và cả những thứ có màu đỏ rực như lửa (lửa lựu lập lòe).
Về từ loại, “lập lòe” thường được xếp là tính từ, vì nó tả ánh sáng như thế nào; trong câu nó cũng hay đứng sau danh từ như một động từ chỉ trạng thái (đom đóm lập lòe). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: đom đóm lập lòe, ánh lửa lập lòe, đèn lập lòe, lập lòe trong đêm.
- Gần nghĩa: chập chờn, nhấp nháy, lấp lánh.
- Trái nghĩa: sáng rực, sáng trưng (sáng liên tục).
Đặt câu với “lập lòe”
- Đom đóm lập lòe trong đêm.
- Xa xa, ánh đèn thuyền chài lập lòe trên mặt sông.
- Bếp lửa sắp tàn chỉ còn vài đốm than lập lòe.
- Trời sắp mưa, ánh chớp lập lòe phía chân trời.
- Đầu tường, mấy bông hoa lựu đỏ lập lòe trong nắng.
Ở cả năm câu, lập lòe đều gợi ánh sáng (hoặc màu đỏ như lửa) lúc hiện lúc ẩn, không liên tục.
Mẹo phân biệt từ tượng thanh và tượng hình
| Từ | Gợi ra gì? | Xếp loại |
|---|---|---|
| lập lòe | ánh sáng lúc tỏ lúc tắt | Tượng hình, láy âm đầu |
| lấp lánh | ánh sáng chớp tắt liên tục | Tượng hình, láy âm đầu |
| tí tách | tiếng mưa nhỏ, tiếng lửa nổ nhỏ | Tượng thanh, láy âm đầu |
| lách tách | tiếng nổ nhỏ, giòn | Tượng thanh, láy vần |
Cùng tả bếp lửa, nhưng “lửa lập lòe” là tượng hình (thấy ánh lửa lúc tỏ lúc tắt), còn “lửa nổ lách tách” là tượng thanh (nghe tiếng củi nổ). Mẹo: nhắm mắt lại, đọc từ đó lên. Nếu “nghe” được tiếng gì, đó là tượng thanh; nếu chỉ “thấy” hình ảnh, đó là tượng hình.
Mẹo 1 – Tả ánh sáng gần như luôn là tượng hình: lập lòe, lấp lánh, lung linh, chập chờn.
Mẹo 2 – Nghe hay thấy? Lửa lập lòe (thấy) là tượng hình; lửa nổ lách tách (nghe) là tượng thanh.
Mẹo 3 – Tượng hình nói về nghĩa, láy nói về cấu tạo: lập lòe vừa là từ tượng hình vừa là từ láy âm đầu l.
Bài tập: Từ in đậm là từ tượng thanh hay tượng hình?
- Đom đóm lập lòe trong đêm.
- Bếp lửa nổ lách tách.
- Sao lấp lánh trên bầu trời.
- Mưa rơi tí tách trên hiên nhà.
- Ngọn đèn dầu chập chờn trong gió.
Xem đáp án
- Tượng hình: gợi ánh sáng lúc tỏ lúc tắt.
- Tượng thanh: mô phỏng tiếng củi nổ nhỏ, giòn.
- Tượng hình: gợi ánh sáng chớp tắt liên tục.
- Tượng thanh: mô phỏng tiếng mưa rơi nhỏ.
- Tượng hình: gợi ánh đèn lúc tỏ lúc mờ, không đều. Câu này dễ nhầm vì có tiếng “chập” nghe như tiếng động, nhưng từ này tả ánh sáng.
Câu hỏi thường gặp
Lập lòe là từ tượng hình hay tượng thanh?
Lập lòe là từ tượng hình: nó gợi ánh sáng lúc tỏ lúc tắt, không mô phỏng âm thanh.
Lập lòe là từ láy gì?
Lập lòe là từ láy âm đầu (lặp âm l). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Lập lòe là từ loại gì?
Lập lòe thường được xếp là tính từ, tả ánh sáng lúc tỏ lúc tắt. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
“Lửa lựu lập lòe” nghĩa là gì?
Đây là câu thơ trong Truyện Kiều: “Đầu tường lửa lựu lập lòe đâm bông”. Hoa lựu đỏ như đốm lửa, lúc ẩn lúc hiện trong tán lá xanh.
