“Đừng hẹp hòi với bạn bè” là lời khuyên quen thuộc trong giờ học đạo đức. Khi làm bài tập, nhiều bạn phân vân “hẹp hòi” là từ ghép hay từ láy, nhất là khi đặt nó cạnh nhỏ nhen, nhỏ mọn. Bài này tách từng tiếng để trả lời, giống các bài khác trong mục từ láy.
✅ Hẹp hòi là từ láy, cụ thể là từ láy âm đầu (lớp 7 gọi là láy bộ phận): hai tiếng cùng âm đầu h, chỉ tiếng “hẹp” mang nghĩa. ❌ Không phải từ ghép.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (tính nết). VD: Đừng hẹp hòi với bạn bè.
💡 Mẹo nhớ: hai tiếng cùng âm đầu H, “hòi” không góp nghĩa → từ láy.
Vì sao “hẹp hòi” là từ láy?
Tách hai tiếng ra và xét xem mỗi tiếng có góp nghĩa vào cả từ không:
| Tiêu chí | Hẹp | Hòi |
|---|---|---|
| Âm đầu | h | h |
| Đứng riêng có nghĩa không? | Có: không rộng (ngõ hẹp) | Không |
| Góp nghĩa vào “hẹp hòi”? | ✅ Có, đây là tiếng gốc | ❌ Không |
Nghĩa của cả từ đến từ tiếng “hẹp”, nhưng đã chuyển sang nghĩa bóng: không rộng về lòng dạ, về cách nghĩ. Tiếng “hòi” đứng riêng không có nghĩa; nó chỉ lặp âm đầu h, làm cho lời chê nghe rõ hơn. Hai tiếng giống âm, chỉ một tiếng góp nghĩa → từ láy âm đầu (cách gọi lớp 4), hay láy bộ phận (cách gọi lớp 7).
Đây là một kiểu chuyển nghĩa rất hay của tiếng Việt: “hẹp” vốn nói về không gian (con ngõ hẹp), khi thành “hẹp hòi” thì nói về tấm lòng. Cùng kiểu láy âm đầu h với hẹp hòi có héo hon, hối hả.
“Hẹp hòi” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Hẹp hòi nghĩa là (tính nết, cách nghĩ) nhỏ nhen, không rộng lượng, hay so đo, chỉ biết nghĩ cho mình. Từ này mang ý chê, dùng cho người, cho cách đối xử, cách nhìn (lòng dạ hẹp hòi, suy nghĩ hẹp hòi). Ít khi người ta dùng “hẹp hòi” để nói về chỗ ở chật; khi đó thường nói “chật hẹp”.
Về từ loại, “hẹp hòi” là tính từ: thêm “rất”, “quá” phía trước vẫn nghe xuôi (quá hẹp hòi). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm.
- Cụm từ hay gặp: lòng dạ hẹp hòi, suy nghĩ hẹp hòi, tính tình hẹp hòi, đối xử hẹp hòi.
- Gần nghĩa: nhỏ nhen, nhỏ mọn, keo kiệt, so đo.
- Trái nghĩa: rộng lượng, bao dung, hào phóng, rộng rãi.
Đặt câu với “hẹp hòi”
- Đừng hẹp hòi với bạn bè.
- Người hẹp hòi thường hay so đo từng chút với người khác.
- Bạn ấy không hẹp hòi, luôn sẵn lòng cho cả lớp mượn sách.
- Suy nghĩ hẹp hòi khiến chú khó kết thân với hàng xóm.
- Ông bà dạy cháu sống rộng lượng, đừng hẹp hòi, so đo.
Ở cả năm câu, hẹp hòi đều chê tính nết, cách nghĩ không rộng lượng.
Mẹo phân biệt các từ chê tính nhỏ nhen
| Từ | Cấu tạo | Xếp loại |
|---|---|---|
| hẹp hòi | “hẹp” có nghĩa, “hòi” lặp âm h | Từ láy âm đầu |
| nhỏ nhen | “nhỏ” có nghĩa, “nhen” lặp âm nh | Từ láy âm đầu |
| nhỏ mọn | “nhỏ” và “mọn” (nhỏ, ít) đều có nghĩa | Từ ghép đẳng lập |
| rộng lượng | “rộng” và “lượng” (độ lượng, Hán Việt) đều có nghĩa | Từ ghép |
Hẹp hòi, nhỏ nhen, nhỏ mọn đều chê tính nết, gần nghĩa nhau, nhưng khác cấu tạo: hẹp hòi, nhỏ nhen là từ láy (tiếng sau chỉ lặp âm); nhỏ mọn là từ ghép (“mọn” có nghĩa riêng, như “món quà mọn”). Trái nghĩa với cả ba là rộng lượng, một từ ghép.
Mẹo 1 – Tìm tiếng chỉ lặp âm: “hòi” không có nghĩa, chỉ lặp âm h → hẹp hòi là từ láy.
Mẹo 2 – Từ không gian chuyển sang tấm lòng: ngõ hẹp (không gian) → lòng dạ hẹp hòi (tính nết).
Mẹo 3 – Gần nghĩa chưa chắc cùng cấu tạo: hẹp hòi (láy) và nhỏ mọn (ghép) cùng chê tính nhỏ nhen nhưng khác loại.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Đừng hẹp hòi với bạn bè.
- Chỉ vì chuyện nhỏ nhen mà hai bạn giận nhau.
- Bà là người rộng lượng, ai cũng quý.
- Căn phòng rộng rãi, thoáng mát.
- Đó là món quà nhỏ mọn, mong bạn nhận cho.
Xem đáp án
- Từ láy âm đầu: “hẹp” có nghĩa, “hòi” chỉ lặp âm h.
- Từ láy âm đầu: “nhỏ” có nghĩa, “nhen” chỉ lặp âm nh.
- Từ ghép: “rộng” và “lượng” đều có nghĩa, không lặp âm.
- Từ láy âm đầu: “rộng” có nghĩa, “rãi” chỉ lặp âm r.
- Từ ghép đẳng lập: “nhỏ” và “mọn” đều có nghĩa. Câu này dễ nhầm vì nhỏ mọn trông giống nhỏ nhen (từ láy).
Câu hỏi thường gặp
Hẹp hòi là từ láy gì?
Hẹp hòi là từ láy âm đầu (lặp âm h). Theo cách chia ở lớp 7, đây là từ láy bộ phận.
Hẹp hòi là từ loại gì?
Hẹp hòi là tính từ, chỉ đặc điểm tính nết nhỏ nhen, không rộng lượng. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
Trái nghĩa với hẹp hòi là gì?
Trái nghĩa với hẹp hòi là rộng lượng, bao dung, hào phóng.
“Hòi” trong hẹp hòi có nghĩa không?
Không. “Hòi” đứng riêng không có nghĩa; nó chỉ lặp âm đầu h với “hẹp” để tạo thành từ láy.
