“Đường sá ở quê em giờ đã khang trang” là câu văn quen thuộc khi kể về quê hương. Trong bài tập, từ này hay được hỏi: đường sá là từ ghép gì, đẳng lập hay chính phụ? Cái khó là tiếng “sá” đứng riêng gần như không ai hiểu nghĩa, nên nhiều bạn đoán nhầm là từ láy. Bài này giải thích từng bước, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Đường sá là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): hai tiếng không lặp âm; “sá” là yếu tố cũ, nay đã mờ nghĩa, ghép với “đường” thành nghĩa chung: đường nói chung. ❌ Không phải từ ghép chính phụ, cũng không phải từ láy.
Từ loại: danh từ, chỉ sự vật. VD: Đường sá ở quê em giờ đã khang trang.
💡 Mẹo nhớ: hai tiếng không lặp âm (Đ – S) nên không phải từ láy; “sá” là yếu tố cũ đã mờ nghĩa → từ ghép.
Vì sao “đường sá” là từ ghép đẳng lập?
Bước 1 – Có phải từ láy không? Tách hai tiếng ra:
| Tiêu chí | Đường | Sá |
|---|---|---|
| Âm đầu | đ | s |
| Vần | ương | a |
| Nghĩa trong từ | ✅ đường đi | yếu tố cũ, nay đã mờ nghĩa |
Muốn là từ láy, hai tiếng phải có phần âm lặp lại: âm đầu, vần, hoặc cả tiếng. “Đường” và “sá” khác âm đầu (đ – s), khác vần (ương – a), nên đường sá không thể là từ láy. Việc tiếng “sá” không rõ nghĩa không làm từ này thành từ láy.
Bước 2 – Ghép kiểu gì? Tiếng “sá” là một yếu tố cũ; ngày nay đứng riêng nó không được dùng với nghĩa nào trong từ này, nghĩa đã mờ đi. Nhưng khi đi với “đường”, nó tạo ra một nghĩa chung, khái quát hơn: đường sá là các con đường nói chung, cả hệ thống đường trong một vùng. Đường sá không phải “một loại đường” nào, nên không phải ghép chính phụ. Nghĩa chung khái quát hơn nghĩa từng tiếng, nên đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
Cùng kiểu “một tiếng mờ nghĩa, không lặp âm, chỉ chung cả loại” với đường sá có chợ búa (chợ nói chung) và bếp núc (việc bếp nói chung).
“Đường sá” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Đường sá nghĩa là đường đi nói chung: không chỉ riêng một con đường mà là cả hệ thống đường trong một nơi. Từ này hay dùng khi nói về giao thông, về việc đi lại (đường sá xa xôi, đường sá xuống cấp, đường sá thuận tiện).
Về từ loại, “đường sá” là danh từ: có thể đứng sau “những”, “các” hay trước “này”, “ấy” (đường sá ở đây). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ sự vật.
- Cụm từ hay gặp: đường sá xa xôi, đường sá đi lại, đường sá xuống cấp, đường sá thông thoáng, đường sá lầy lội.
- Từ chỉ chung cùng kiểu: nhà cửa (nhà nói chung), xe cộ (xe nói chung), quần áo, thuyền bè.
Về chính tả, Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) ghi là “đường sá”. Nếu còn phân vân viết đường sá hay đường xá, hãy theo cách ghi này.
Đặt câu với “đường sá”
- Đường sá ở quê em giờ đã khang trang.
- Mùa mưa, đường sá miền núi trơn trượt, đi lại khó khăn.
- Đường sá xa xôi nhưng chú vẫn về thăm ông bà mỗi tháng.
- Thành phố đang sửa sang lại đường sá trước dịp Tết.
- Đường sá thông thoáng giúp mọi người đi lại thuận tiện hơn.
Ở cả năm câu, đường sá đều chỉ đường đi nói chung của một vùng, không chỉ riêng một con đường nào.
Mẹo phân biệt từ ghép tổng hợp và từ ghép phân loại có tiếng “đường”
| Từ | Nghĩa | Xếp loại |
|---|---|---|
| đường sá | đường nói chung | Ghép đẳng lập (tổng hợp) |
| đường phố | đường trong thành phố | Ghép chính phụ (phân loại) |
| đường làng | một loại đường: đường trong làng | Ghép chính phụ (phân loại) |
| đường ray | đường cho tàu chạy | Ghép chính phụ (phân loại) |
Đường phố, đường làng, đường ray đều là “một loại đường” nên là ghép chính phụ. Đường sá thì chỉ chung tất cả các con đường, nên là ghép đẳng lập. Cách thử nhanh: thêm “một con” phía trước. “Một con đường làng” nghe xuôi; “một con đường sá” không ai nói, vì đường sá đã là nói chung.
Mẹo 1 – Không lặp âm thì không phải từ láy: đường – sá khác cả âm đầu lẫn vần, dù “sá” không rõ nghĩa.
Mẹo 2 – Chỉ chung cả loại → ghép tổng hợp: đường sá, chợ búa, nhà cửa, xe cộ đều chỉ chung, không chỉ riêng một cái.
Mẹo 3 – Thử thêm “một con”: “một con đường làng” được → chính phụ; “một con đường sá” không được → đẳng lập.
Bài tập: Từ nào là từ ghép đẳng lập, từ nào là từ ghép chính phụ?
- đường sá
- đường làng
- chợ búa
- nhà cửa
- đường phố
Xem đáp án
- Đẳng lập (tổng hợp): chỉ đường nói chung; “sá” là yếu tố cũ đã mờ nghĩa.
- Chính phụ (phân loại): một loại đường, “đường” là tiếng chính.
- Đẳng lập (tổng hợp): chỉ chợ, việc đi chợ nói chung; “búa” đã mờ nghĩa.
- Đẳng lập (tổng hợp): “nhà” và “cửa” ngang hàng, chỉ nhà ở nói chung.
- Chính phụ (phân loại): đường trong thành phố, “phố” làm rõ loại đường. Câu này dễ nhầm vì đường phố nghe giống đường sá, nhưng nó chỉ riêng đường trong thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Đường sá là từ ghép gì?
Đường sá là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): nghĩa của từ là đường nói chung, khái quát hơn nghĩa từng tiếng.
Đường sá có phải từ láy không?
Không. Hai tiếng khác âm đầu (đ – s) và khác vần (ương – a), nên không thể là từ láy, dù tiếng “sá” đã mờ nghĩa.
“Sá” trong đường sá nghĩa là gì?
“Sá” là yếu tố cũ, nay đã mờ nghĩa: đứng riêng, không ai dùng nó để chỉ đường. Khi đi cùng “đường”, nó góp phần tạo nghĩa chung: đường nói chung.
Đường sá là từ loại gì?
Đường sá là danh từ, chỉ đường đi nói chung. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ sự vật.
