“Ông ngồi đăm chiêu bên hiên nhà” là kiểu câu hay gặp trong văn tả người. Khi làm bài tập, nhiều bạn không biết xếp “đăm chiêu” vào đâu, vì ngày nay cả “đăm” lẫn “chiêu” đều hiếm khi đứng một mình. Thực ra, hai tiếng này vốn có nghĩa riêng. Bài này giải thích từng bước, giống các bài khác trong mục từ ghép.
✅ Đăm chiêu là từ ghép, cụ thể là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “đăm” (bên phải) và “chiêu” (bên trái) là từ cổ, vốn đều có nghĩa. ❌ Không phải từ láy, vì hai tiếng không lặp âm.
Từ loại: tính từ, chỉ đặc điểm (vẻ mặt, dáng vẻ). VD: Ông ngồi đăm chiêu bên hiên nhà.
💡 Mẹo nhớ: không lặp âm; “đăm” (phải) và “chiêu” (trái) vốn đều có nghĩa → từ ghép.
Vì sao “đăm chiêu” là từ ghép?
Tách hai tiếng ra và xét từng tiếng:
| Tiêu chí | Đăm | Chiêu |
|---|---|---|
| Âm đầu | đ | ch |
| Vần | ăm | iêu |
| Nghĩa gốc (từ cổ) | ✅ bên phải | ✅ bên trái |
Trong tiếng Việt xưa, “đăm” nghĩa là bên phải và “chiêu” nghĩa là bên trái; từ điển vẫn ghi lại hai nghĩa này. Như vậy hai tiếng vốn đều có nghĩa, ghép lại thành từ mới, nên “đăm chiêu” là từ ghép. Ngày nay hai nghĩa gốc đã ít người biết, nhưng điều đó không biến từ thành từ láy.
Thêm nữa, hai tiếng khác nhau hoàn toàn về âm: âm đầu đ – ch, vần ăm – iêu. Từ láy phải có phần âm được lặp lại (âm đầu, vần hoặc cả tiếng), nên đăm chiêu không thể là từ láy.
Hai tiếng ngang hàng (phải và trái), nên đây là từ ghép đẳng lập (cách gọi lớp 6–7), hay từ ghép tổng hợp (cách gọi lớp 4–5).
“Đăm chiêu” nghĩa là gì? Thuộc từ loại gì?
Đăm chiêu nghĩa là có vẻ mặt đang suy nghĩ, băn khoăn, lo lắng nhiều về điều gì. Một cách dễ nhớ: người đăm chiêu như đang cân nhắc “bên phải, bên trái”, nghĩ đi nghĩ lại mà chưa quyết.
Về từ loại, “đăm chiêu” là tính từ: thêm “rất”, “có vẻ” phía trước vẫn nghe xuôi (vẻ mặt rất đăm chiêu). Nếu bài tập chia từ thành ba nhóm sự vật, hoạt động, đặc điểm, nó thuộc nhóm từ chỉ đặc điểm (vẻ mặt, trạng thái).
- Cụm từ hay gặp: vẻ mặt đăm chiêu, ngồi đăm chiêu, ánh mắt đăm chiêu, đăm chiêu suy nghĩ.
- Gần nghĩa: trầm ngâm, tư lự, băn khoăn, ưu tư.
- Trái nghĩa: vô tư, thảnh thơi, vui tươi.
Đặt câu với “đăm chiêu”
- Ông ngồi đăm chiêu bên hiên nhà.
- Bố nhìn tờ lịch với vẻ mặt đăm chiêu.
- Trước bài toán khó, bạn Hùng đăm chiêu suy nghĩ.
- Nghe tin bão sắp về, bác nông dân đăm chiêu nhìn ra cánh đồng.
- Em không hiểu vì sao dạo này chị lại hay đăm chiêu như vậy.
Ở cả năm câu, đăm chiêu đều tả vẻ mặt, dáng vẻ của người đang suy nghĩ, lo lắng.
Mẹo phân biệt từ ghép có tiếng cổ và từ láy
| Từ | Hai tiếng | Xếp loại |
|---|---|---|
| đăm chiêu | “đăm” (phải), “chiêu” (trái): từ cổ, không lặp âm | Từ ghép |
| trầm ngâm | lặp vần âm (trầm – ngâm) | Từ láy vần |
| xe cộ | “cộ” là loại xe cũ, nay ít dùng | Từ ghép |
| đường sá | “sá” là yếu tố cũ, nay đã mờ nghĩa | Từ ghép |
Đăm chiêu, xe cộ, đường sá đều có một tiếng (hoặc cả hai) nay ít dùng một mình, nhưng vì không lặp âm nên không phải từ láy; ngược lại, trầm ngâm lặp vần âm nên là từ láy vần.
Mẹo 1 – Không lặp âm thì không phải từ láy: đăm chiêu khác hẳn nhau về âm đầu (đ – ch) và vần (ăm – iêu) → không thể là từ láy.
Mẹo 2 – Tiếng nay ít dùng có thể là từ cổ: “đăm” (phải), “chiêu” (trái) vốn có nghĩa → từ ghép, giống “cộ” trong xe cộ.
Mẹo 3 – Cách nhớ nghĩa: đăm chiêu = phải trái, như người đang cân nhắc bên này bên kia, nên vẻ mặt mới đầy suy nghĩ.
Bài tập: Từ in đậm là từ láy hay từ ghép?
- Ông ngồi đăm chiêu bên hiên nhà.
- Bố trầm ngâm nhìn ra cửa sổ.
- Đường phố đông đúc xe cộ.
- Bạn ấy cứ băn khoăn mãi chưa quyết.
- Đường làng giờ đã được trải nhựa, đường sá sạch đẹp.
Xem đáp án
- Từ ghép: “đăm” (phải) và “chiêu” (trái) vốn đều có nghĩa, không lặp âm.
- Từ láy vần: hai tiếng cùng vần âm (trầm – ngâm).
- Từ ghép: “xe” và “cộ” (loại xe cũ) đều có nghĩa.
- Từ láy vần: hai tiếng cùng vần “ăn” (băn – khoăn).
- Từ ghép: “sá” là yếu tố cũ đã mờ nghĩa; hai tiếng không lặp âm nên không phải từ láy.
Câu hỏi thường gặp
Đăm chiêu là từ ghép gì?
Đăm chiêu là từ ghép đẳng lập (lớp 4–5 gọi là từ ghép tổng hợp): “đăm” (phải) và “chiêu” (trái) ngang hàng nhau.
Vì sao đăm chiêu không phải từ láy?
Vì hai tiếng không lặp âm đầu hay vần (đăm – chiêu), và cả hai vốn đều có nghĩa (bên phải, bên trái).
“Đăm” và “chiêu” nghĩa là gì?
Trong tiếng Việt xưa, đăm là bên phải, chiêu là bên trái. Ngày nay hai nghĩa này ít dùng, chỉ còn lại trong từ đăm chiêu.
Đăm chiêu là từ loại gì?
Đăm chiêu là tính từ, chỉ vẻ mặt, dáng vẻ đang suy nghĩ, lo lắng. Trong bài tập ở lớp 2–3, đây là từ chỉ đặc điểm.
